ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କୃଷ୍ଣରାମାଦିଵଚ୍ଚୈଵ ତ୍ଵେକୀଭାଵୋ ଵିଵକ୍ଷିତଃ । ବିଂବାନାଂ ମୂଲରୂପସ୍ଯ ଭେଦୋ ନାତ୍ର ଵିଵକ୍ଷିତଃ ॥ ୩,୨.

ଯେପରି କୃଷ୍ଣ, ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେପରି କେବଳ ପ୍ରତିବିମ୍ବମାନଙ୍କର ଏକତା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ମୂଳ ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା ଏଠାରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ।

ତତ୍ରାପି ଚ ଵିଶେଷୋସ୍ତି ଜ୍ଞାତଵ୍ଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛୁଭିଃ । ଏକାଂଶେନ ତୁ ବିଂବୈସ୍ତୁ ଚୈକୀଭାଵଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ ॥ ୩,୨.

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯାହା ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଏକାଂଶେନ ତୁ ଜୀଵତ୍ଵେ ସଂସ୍ଥିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ବିଂବମୂଲଂ ନ ଜାନନ୍ତି ତେ ଜନା ହ୍ଯସୁରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୨.

ଏକ ଅଂଶରେ ସେମାନେ ଜୀବ ଭାବେ ରହନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମୂଳକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅସୁର ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଏକ ଏଵ ହରିଃ ପୂର୍ଵଂ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯାଵଶତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅନେକୋ ଭଵତି ହ୍ଯାରାଦାଦର୍ଶପ୍ରତିବିଂବଵତ୍ ॥ ୩,୨.

ହରି ପ୍ରଥମେ ଏକାକି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ବହୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅନେକ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ।

ଏଵଂ ଵଦନ୍ତି ଯେ ମୂଢାସ୍ତେପି ଯାନ୍ତ୍ଯଧରଂ ତମଃ । ଉପାଧିର୍ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପୋ ବାହ୍ଯ ଏଵ ଚ ॥ ୩,୨.

ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ମୂଢ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧୋ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଉପାଧିକୁ ଦୁଇପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି: ମୂଳ ଓ ବାହ୍ୟ।

ବାହ୍ଯୋପାଧିର୍ଲଯେ ଯାତି ମୁକ୍ତାଵନ୍ଯସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତିଃ । ସର୍ଵୋପାଧିଵିନାଶେ ହି ପ୍ରତିବିଂବଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୩,୨.

ବାହ୍ୟ ଉପାଧି ବିଲୟ ସମୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟଟି ରହିଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉପାଧି ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିପରି ରହିପାରିବ?

ଚିଦ୍ରୂପାଖ୍ଯୋ ହ୍ଯୁପାଧିସ୍ତୁ ମୋକ୍ଷେ ଯେପ୍ଯଧିକାରିଣଃ । ଦୁଃଖରୂପୋ ହ୍ଯୁପାଧିସ୍ତୁ ତମସୋ ଯେଧିକାରିଣଃ ॥ ୩,୨.

ଚେତନ ରୂପ ଉପାଧି ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଦୁଃଖ ରୂପ ଉପାଧି ଅନ୍ଧକାରର ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ।

ମିଶ୍ରରୂପୋ ହ୍ଯୁପାଧିସ୍ତୁ ନିତ୍ଯସଂସାରିଣାଂ ମତଃ । ବାହ୍ଯୋପାଧିର୍ଲିଙ୍ଗଦେହଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୨.

ମିଶ୍ର ରୂପ ଉପାଧି ସନ୍ସାରରେ ଚିରକାଳ ଘୁରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୋଲାଯାଏ; ବାହ୍ୟ ଉପାଧି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗଦେହ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଦୈତ୍ଯାଃ ଦୁଃଖାଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୁଃଖୀ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତତ୍ତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଵରୂପତ୍ଵାଦ୍ଦୈତ୍ଯାନାଂ ବିଂବରୂପକଃ ॥ ୩,୨.

ଦৈତ୍ୟମାନେ ଯେହেতୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ହରି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି; ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରୂପ।

ଦୈତ୍ଯସ୍ଥିତାନାଂ ବିଂବାନାଂ ମୂଲରୂପସ୍ଯ ଵୈ ପ୍ରଭୋଃ । ପରସ୍ପରଂ ତଥା ଭେଦଂ ହ୍ଯନ୍ତରଂ ଵା ନ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ ୩,୨.

ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୂଳ ଆକୃତି ସହ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଭୂଦୁର୍ଗାଦିରୂପାଣାଂ ତଥା ସୀତାଦିରୂପିଣାମ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାଣୁମାତ୍ରଂ ଚ ଭେଦୋ ବାହ୍ଯାନ୍ତରେପି ଚ ॥ ୩,୨.

ଶ୍ରୀ, ଭୂ, ଦୁର୍ଗା ଓ ସୀତା ଇତ୍ୟାଦି ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତରରେ କେବଳ ତିନିକଣ୍ଠ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ଚିନ୍ତନୀଯଃ କଥମପି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯାନ୍ତ୍ଯଧରଂ ତମଃ । ପ୍ରତିବିଂବସ୍ଥିତୋ ବିଂବଃ ସ୍ତ୍ରୀରୂପୋ ହ୍ଯସ୍ତି ସର୍ଵଦା ॥ ୩,୨.

ଏହି କଥା ଜାଣି ସେମାନେ ଯଦି ଭିନ୍ନତା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧୋ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ନାରୀ ରୂପରେ ଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଦା ଅଛି।

ପ୍ରଲଯେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଖଗୋତ୍ତମ । ଏକୀଭାଵଂ ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ବିଂବେନ ସହ ସଂସ୍ଥିତାଃ ॥ ୩,୨.

ବିଲୟ ସମୟରେ, ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସହ ଥିବାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ମୂଳ ରୂପର ଏକତା ପାଇନାହାନ୍ତି।

ବିଂବସ୍ଥିତାନାଂ ରୂପାଣାଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିନତାସୁତ । ଭେଦସ୍ତୁ ନାଣୁମାତ୍ରଂ ଚ ଶଙ୍କନୀଯଃ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୩,୨.

ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଥିବା ରୂପମାନେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ବିନତାନନ୍ଦନ, କୌଣସି ଭିନ୍ନତା କିଛି ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଯଦା ହି ଶେତେ ପ୍ରଲଯାର୍ଣଵେ ଵିଭୁର୍ଜୀଵାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନୁଦରେ ନିଵେଶ୍ଯ । ମୁକ୍ତାଂଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରମରୁଦ୍ଗଣାଦୀନ୍ପ୍ରାତ୍ପଵ୍ଯମୁକ୍ତୀଂଶ୍ଚ ସୁତୌ? ଚ ସଂସ୍ଥିତାନ୍ ॥ ୩,୨.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ବିଲୟ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ—ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଉଦରରେ ରଖନ୍ତି।

ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଧକୂପାଦିସମସ୍ତଜୀଵାଂସ୍ତଥୈଵ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯକଲୀନଥାପରାନ୍ । ତଥୈଵ ନିତ୍ଯଂ ସୃତିସଂସ୍ଥିତାଞ୍ଜନାନଚେତନାନୃକ୍ଷରୂପାଦିଜୀଵାନ୍ ॥ ୩,୨.

ସେ ଏଭଳି ଅନ୍ଧକୁପ ଓ ଅନ୍ୟ ନରକରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଥିବାମାନେ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଚିରକାଳ ଘୁରୁଥିବା ଲୋକ, ଜଡ଼ପଦାର୍ଥ, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଭଳି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏଵଂ ଜନାଞ୍ଜଠରେ ସଂନିଧାଯ ସମ୍ଯକ୍ଶେତେ ହ୍ଯଂଭସି ଵୈ ସ କଲ୍ପେ । ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତୁ ସା ସର୍ଵଵେଦାତ୍ମିକା ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ହରୌ ନିତ୍ଯସଂଵର୍ଧିତାପି ॥ ୩,୨.

ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜନକୁ ଉଦରରେ ରଖି, ସେ କଳ୍ପ ସମୟରେ ଜଳରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର, ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପୋଷିତ କରନ୍ତି।

ଅତ୍ଯାଦରଂ ଦର୍ଶଯତୀଵ ସା ତୁ ଈଡେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଭକ୍ତିସଂଵର୍ଧିତାପି । ଚେଷ୍ଟାଦିରୂପେଣ ତଦା ନ କିଞ୍ଚିଦାସୀଦ୍ଵିନା ଵିଷ୍ଣୁମଥ ଶ୍ରିଯଂ ଚ ॥ ୩,୨.

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର ସହିତ ଦେଖାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରେ। ସେ ଭିତରେ ଭକ୍ତି ବଢ଼ିଥିଲା ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ।

ପର୍ଯଙ୍କରୂପେଣ ବଭୂଵ ଦେଵୀ ଵାସସ୍ଵରୂପେଣ ରମା ଵିରେଜେ । ସର୍ଵଂ ରମା ସୈଵ ତଦୈଵ ଚାସୀତ୍ସୈକା ଦେଵୀ ବହୁରୂପା ବଭାଷେ ॥ ୩,୨.

ସେ ଦେବୀ ଶଯ୍ୟା ରୂପେ ପରିଣତ ହେଲେ, ରମା ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ରମା ହେଲେ—ସେ ଏକମାତ୍ର ଦେବୀ, ବହୁ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

ତ୍ଵମୁତ୍କୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵୋତ୍ତମତ୍ଵାନ୍ନ ତ୍ଵତ୍ସମଃ କଶ୍ଚିଦେଵାଧିକୋ ଵା । ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଏକୋ ନ ଚତୁର୍ମୁଖଶ୍ଚ ନାହଂ ରୁଦ୍ରୋ ନ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚ ॥ ୩,୨.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ସମାନ କିମ୍ବା ଉପରେ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ, ଚତୁର୍ମୁଖ ନୁହଁ, ମୁଁ ରୁଦ୍ର ନୁହଁ, ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।

ଵିଷ୍ଣାଵେଵ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦୋ ହି ମୁଖ୍ଯୋ ହ୍ଯନ୍ଯେଷ୍ଵମୁଖ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରାଦିକେଷୁ । ଅନନ୍ତଗୁଣପୂର୍ଣତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ହରିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୩,୨.

‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଶବ୍ଦଟି ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥରେ। ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ହରିଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗୁଣାଦିପୂର୍ଣତାଭାଵାନ୍ନାନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁଦାହୃତାଃ । ଦେଶାନନ୍ତ୍ଯଂ ଗୁଣତଃ କାଲତୋ ଵା ନାସ୍ତ୍ଯାନନ୍ତ୍ଯଂ କ୍ଵାପି ଦେଶେ ଚ କାଲେ ॥ ୩,୨.

ଅନ୍ୟମାନେ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହଁନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳରେ କେଉଁଠି ଅନନ୍ତତା ନାହିଁ; କେବଳ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ।

ଯଦା ନନ୍ତ୍ଯଂ କିମୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯମତ୍ର ଗୁଣାନନ୍ତ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଦିକେଷୁ । ଯଦ୍ଯପ୍ଯହଂ ଦେଶତଃ କାଲତଶ୍ଚ ସମସ୍ତଦା ଵାସୁଦେଵେନ ସାର୍ଧମ୍ ॥ ୩,୨.

ଯଦି ଅନନ୍ତତା ଅଛି, ତେବେ ଅଧିକ କଣ କହିବି? ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅନନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ମୁଁ ଦେଶ ଓ କାଳରେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ତଥାପି ସଦା ବାସୁଦେବଙ୍କ ସହିତ।

ତଥାପି ମେ ଗୁଣତୋ ନାସ୍ତ୍ଯନନ୍ତଂ ତତୋ ଧର୍ମା ଗୁଣତୋନନ୍ତତଶ୍ଚ । ସଂତି ଶ୍ରୁତାଵଵିରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଦେଵେ ଚିନ୍ତ୍ଯା ହ୍ଯଚିନ୍ତ୍ଯା ବହୁଧା ତେ ହ୍ଯନନ୍ତାଃ ॥ ୩,୨.

ତଥାପି ମୋର ଗୁଣ ଅନନ୍ତ ନୁହଁ, ତେଣୁ ମୋର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ନୁହଁ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି, କିଛି ବୁଝିପାରିବା, କିଛି ଅବୁଝିବା, ସେମାନେ ସବୁ ଅନନ୍ତ।

ଅତୋ ଗୁଣାଂସ୍ତଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ସ୍ତୋତୁଂ ସଦା ସ୍ମୋ ନ ହରେଃ କଦାପି । ନାହଂ ନ କେଶୌ ନ ଚ ଗୀର୍ନ ରୁଦ୍ରୋ ନ ଦକ୍ଷକନ୍ଯା ନ ଚ ମେନକାସୁତା ॥ ୩,୨.

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ହରି, ଆମେ କେବେ ତୁମ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗାଇପାରିବୁ ନାହିଁ। ମୁଁ, କେଶବ, ଗୀର୍ଣ୍ଣ, ରୁଦ୍ର, ଦକ୍ଷର କନ୍ୟା, ମେନକାର ଝିଅ—କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।

ନ ଵୈ ବିଡୌଜା ନ ଚ ଵା ପୁଲୋମଜା ନ ଚେଧ୍ମଵାହୋ ନ ଯମୋ ନ ଚାନ୍ଯଃ । ନ ନାରଦୋ ନାପି ଭୃଗୁର୍ଵସିଷ୍ଠୋ ନ ଵିଘ୍ନପୋ ନାପି ବଲ୍ଯାଦଯଶ୍ଚ ॥ ୩,୨.

ବିଡ଼ଉଜା, ପୁଲୋମଜା, ଅଗ୍ନି, ଯମ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ନାରଦ, ଭୃଗୁ, ବଶିଷ୍ଠ, ଗଣେଶ, ବଳି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।

ନ ଵୈ ଵିରାଟୋ ନାପି ଭୀମଃ ଶନିଶ୍ଚ ନ ପୁଷ୍କରୋ ନ କଶେରୁସ୍ତଥୈଵ । ନ କିନ୍ନରାଃ ପିତରୋ ନୈଵ ଦେଵା ଗନ୍ଧର୍ଵମୁଖ୍ଯା ନାପି ଵା ତୁଷ୍ଯସଂଜ୍ଞାଃ ॥ ୩,୨.

ବିରାଟ, ଭୀମ, ଶନି, ପୁଷ୍କର, କଶେରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; କିନ୍ନର, ପିତୃ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, କିମ୍ବା ତୁଷ୍ୟ ନାମକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।

ନ ଵୈ କ୍ଷିତୀଶା ନ ଚ ମାନୁଷାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନ ଜାନନ୍ତି କିମତ୍ର ଚାନ୍ଯେ । ମତ୍ତୋଧମଃ କୋଚିଗୁଣେନ ବ୍ରହ୍ମା ସମୋ ହି ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାତରିଶ୍ଵ ॥ ୩,୨.

ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା ମାନବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିବେ? ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ କିଛି ଗୁଣରେ ଅଧମ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ସମାନ।

ତୌ ଵୈ ଵିରାଗେ ହରିଭକ୍ତିଭାଵେ ଧୃତିସ୍ତିତିପ୍ରାଣବଲେଷୁଯୋଗେ । ବୁଦ୍ଧୌ ସମାନୌ ସଂସୃତୌ ମୋକ୍ଷକାଲେ ପରସ୍ପରାଧାରସମନ୍ଵିତୌ ଚ ॥ ୩,୨.

ସେ ଦୁଇଜଣ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ବିରାଗରେ ସମାନ, ଧୃତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଯୋଗରେ ସମାନ; ବୁଦ୍ଧି, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମୟରେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।