ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଇହାପରତ୍ରାପି ସୁଖେତରାଣି ଦାସ୍ଯନ୍ତି ପଶ୍ଚାଦଧରଂ ଵୈ ତମଶ୍ଚ । ଅତୋ ହ୍ଯେତେ ନୈଵ ପୂଜ୍ଯା ନ ନମ୍ଯା ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛୁଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଦ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ॥ ୩,୧.

ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସେମାନେ ମିଶ୍ର ସୁଖ ଦେବେ; ପରେ ତଳ ଅନ୍ଧକାର ମିଳିବ। ଏହିକାରଣରୁ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏମାନେକୁ ପୂଜିବା ଓ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁଁ।

ତଥୈଵ ସର୍ଵାଶ୍ରମିଭିଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ମହାଵିପତ୍ତାଵପି ଵିପ୍ରଵର୍ଯାଃ । ଶ୍ରୀକାମ୍ଯ ଯା ଯେ ତୁ ଭଜନ୍ତି ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେଦ୍ରଯମାଦିଦେଵାନ୍ ॥ ୩,୧.

ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ, ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେମାନେ ଶ୍ରୀ ଆଶା କରନ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।

ଇହେଵ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ମହଚ୍ଚ ଦୁଃ ଖଂ ମହାପଦଃ କୁଷ୍ଠଭଗନ୍ଦରାଦୀନ୍ । ନମନ୍ତି ଯେଽଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରଵାଯୁ ପ୍ରତୀକାନ୍ନୈଵ ତେ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାଃ ॥ ୩,୧.

ସେମାନେ ଏଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ମହା ରୋଗ, କୁଷ୍ଠ, ଭଗନ୍ଦର ଇତ୍ୟାଦି ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ନୁହଁଁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବାୟୁଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।

ଅଭିପ୍ରାଯଂ ତ୍ଵତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଃ ପରଂ ଗୋପ୍ଯଂ ହୃଦି ଧାର୍ଯଂ ହି ତଦ୍ଧି । ଵାଯୋଃ ପ୍ରତୀକଂ ପୂଜ୍ଯମେଵେହ ଵିପ୍ରା ନ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରାଦିପ୍ରତୀକମେଵ ॥ ୩,୧.

ମୁଁ ଏଠାରେ ମୋ ଭିତରର ଭାବ କହିବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ବାୟୁଙ୍କ ରୂପକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୂପକୁ ନୁହଁଁ।

ପୂଜାକାଲେ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵାଯୋଃ ପ୍ରତୀକଂ ଯୋଗ୍ଯଭାଗେ ନିଧାଯ । ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ତସ୍ଯ ଵାଯୋର୍ହରିଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ହି ସମ୍ଯକ୍ ॥ ୩,୧.

ପୂଜା ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ବାୟୁଙ୍କ ରୂପକୁ ଯଥାଯଥିକ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ବାୟୁ ଭିତରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ହରିଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ପଶ୍ଚାଦ୍ଵାଯୋଃ ସୁପ୍ରତୀକଂ ଚ ସମ୍ଯଙ୍ନିର୍ମାଲ୍ଯଶେଷେଣ ହରେଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ପୃଥକ୍ଚ ସ୍ରଗ୍ଧୂପଵିଲେପନାଦିପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଚ ଯେ ଵିମୂଢଃ ॥ ୩,୧.

ତାପରେ, ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ବାକିଥିବା ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ବାୟୁଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପକୁ ଭଲଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯେମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ ମାଳା, ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।

ତେଷାଂ ଦୁଃ ଖମିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତେ ନାତ୍ର ଵିଚାର୍ଯମସ୍ତି । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵିପ୍ରାଃ କଥଞ୍ଚିତ୍ତତ୍କୁର୍ଵନ୍ତୁ ସ୍ମରଣଂ ନାମ ଵିଷ୍ଣୋଃ ॥ ୩,୧.

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଅବଶ୍ୟ ଆସିବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେମାନେ ଯେପରି ହେଉ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତୁ।

ପାଷଣ୍ଡରୁଦ୍ରାଦିକସଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନ୍ହରେର୍ଵାଯୋଃ ଶଙ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରତୀକାନ୍ । ନମନ୍ତି ଯେ ଫଲବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଭୂଢାସ୍ତେଷାଂ ଫଲଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଦୁଃ ଖମେଵ ॥ ୩,୧.

ଯେମାନେ ପାଷଣ୍ଡୀ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମା, କିମ୍ବା ହରି, ବାୟୁ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଫଳ ଆଶାରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାସ୍ତବରେ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ ସଦା ଦୁଃଖ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

ଵାଯୋଃ ପ୍ରତୀକଂ ଯଦି ଵିପ୍ରଵର୍ଯୈଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଚେନ୍ନମନଂ ହି କାର୍ଯମ୍ । ନୈଵେଦ୍ଯଶେଷେଣ ହରେଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୂଜା କୃତା ଚେନ୍ନ ହି ଦୋଷଲେଶଃ ॥ ୩,୧.

ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାୟୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯଦି ହରି କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଶେଷରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।

ଗୁରୁର୍ହି ମୁଖ୍ଯୋ ହନୁମଜ୍ଜନିର୍ମହାନ୍ରାମାଙ୍ଘ୍ରିଭକ୍ତୋ ହନୁମାନ୍ସଦୈଵ । ଏଵଂ ଵିଦିତ୍ଵା ପରମଂ ହରିଂ ଚ ପୁତ୍ରଂ ପୁନର୍ମୁଖ୍ଯଦେଵସ୍ଯ ଵାଯୋଃ ॥ ୩,୧.

ବାୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାନ ରାମଭକ୍ତ ହନୁମାନ୍ ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁ। ଏହିପରି ଜାଣି, ପରମ ହରିଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଓ ପୁନି ବାୟୁଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।

ନମସ୍କାରୋ ନାନ୍ଯଥା ଵିପ୍ରଵର୍ଯା ଆଧୀଯତାଂ ହୃଦି ସର୍ଵୈ ରହସ୍ଯମମ୍ । ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵା ଵୈଷ୍ଣ ଵଦାସଭୃତ୍ଯାଃ ସର୍ଵେପି ତେ ସର୍ଵଦା ଵିଷ୍ଣୁମେଵ ॥ ୩,୧.

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନମସ୍କାର ଅନ୍ୟ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର। ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି।

ନମନ୍ତି ଯେ ଵୈ ପ୍ରତିପାଦଯନ୍ତି ତଥୈଵ ପୁଣ୍ଯାନି ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନି । ନମନ୍ତି ଯେ ଵାସୁଦେଵଂ ହରିଂ ଚ ସମ୍ଯକ୍ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତିପାଦଯନ୍ତି ॥ ୩,୧.

ଯେମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଏଭଳି ସତ୍କର୍ମ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ଭଲଭାବେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବାସୁଦେବ, ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ଓ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତିମାର୍ଗେଣ ନ ପୂଜଯନ୍ତି ହ୍ଯାପତ୍କାଲେ ପରଦୈଵଂ ତଦନ୍ଯମ୍ । ତେ ଵୈଷ୍ଣଵା ଵୈଷ୍ଣଵଦାସଭୃତ୍ଯା ଅନ୍ଯେ ଚ ସର୍ଵେଽଵୈଷ୍ଣଵମାତ୍ରକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୧.

ଯେମାନେ କର୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରି ଆପଦ୍ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦାସ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ କେବଳ ଅବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଉପକ୍ରମୈରୁପସଂହାରସ୍ଯ ଲିଙ୍ଗୈର୍ହରିଂ ଗୁରୁଂ ହ୍ଯନ୍ତରେଣୈଵ ଯାନ୍ତି । ତାନେଵାହୁଃ ସତ୍ପୁରାଣାନି ଵିପ୍ରାଃ କଲୌ ଯୁଗେ ନାଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ॥ ୩,୧.

ଉପକ୍ରମ, ଉପସଂହାର ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଗୁରୁ ଭାବେ କେବଳ ହରିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଏହି କଥା ସତ୍ପୁରାଣରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଛନ୍ତି, କଳିଯୁଗରେ ସେମାନେ କେହି ନିନ୍ଦା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଯତୋ ହିତାନ୍ଯେ ପ୍ରତିପାଦଯନ୍ତି ପ୍ରଵୃତ୍ତିଧର୍ମାନ୍ସ୍ଵସ୍ଵଵର୍ଣାନୁରୂପାନ୍ । ଅତୋ ହ୍ଯସୂଯନ୍ତି ସଦା ଵିମୂଢାଃ କଲୌ ହି ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଚୁରା ହି ତେପି ॥ ୩,୧.

ଯେହেতୁ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ନିଜ ଜାତିଅନୁଯାୟୀ ଉପକାରୀ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ କଳିଯୁଗରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ସଦା ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି; ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁତ ଅଛନ୍ତି।

ନ ଚାସ୍ତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ସଦୃଶଂ ଚ ଦୈଵତଂ ନ ଚାସ୍ତି ଵାଯୋଃ ସଦୃଶୋ ଗୁରୁଶ୍ଚ । ନ ଚାସ୍ତି ତୀର୍ଥଂ ସଦୃଶଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦ୍ଯାଃ ନ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ସମୋସ୍ତି ଭକ୍ତଃ ॥ ୩,୧.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ବାୟୁଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁପଦା ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ, ଓ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ସମାନ କୌଣସି ଭକ୍ତ ନାହିଁ।

ଅନ୍ଯାନି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରତିପାଦକାନି ସର୍ଵାଣି ତେ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନୀତି ଚାହୁଃ । ଶ୍ରାଵ୍ଯାଣି ତାନ୍ଯେଵ ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ ଶ୍ରାଵ୍ଯାଣି ନାନ୍ଯାନି ଚ ଦୁଃଖଦାନି ॥ ୩,୧.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମାନବ ସମାଜରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।

କଲୌ ଯୁଗେ ସର୍ଵ ପୁରାଣମଧ୍ଯେ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ମୁଖ୍ଯାନି ହରିପ୍ରିଯାଣି । ମୁଖ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ହି କଲୌ ନୃଣାଂ ଚ ଶ୍ରେଯସ୍କରଂ ଭାଗଵତଂ ପୁରାଣମ୍ ॥ ୩,୧.

କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତିନିଟି ପ୍ରମୁଖ ଓ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।

ପୂର୍ଵଂ ହି ସୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ ତ୍ର ଯତୋ ହ୍ଯତୋ ଭାଗଵତଂ ପରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ କଥଯନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିଂ ହ୍ଯାଦୌ ଵିଷ୍ଣୋର୍ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରାଦିକାନାମ୍ ॥ ୩,୧.

ପ୍ରଥମେ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ଏହି କାରଣରୁ ଭାଗବତକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କାରଣ ସେହି ପୁରାଣରେ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହାଯାଇଛି।

ନାନାର୍ଥମେଵଂ କଥଯନ୍ତି ଵିପ୍ର ନୀଚୋଚ୍ଚରୂପଂ ଜ୍ଞାନମାହୁର୍ମହାନ୍ତଃ । ତେନୈଵ ସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ସର୍ଵଂ ହ୍ଯତଃ ପରଂ ଭାଗଵତଂ ପୁରାଣମ୍ ॥ ୩,୧.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାନ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଜ୍ଞାନ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହିପରି ସବୁ କଥା ଏହା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ତତଃ ପରଂ ଵିଷ୍ଣୁପୁରାଣମାହୁସ୍ତତଃ ପରଂ ଗାରୁଡସଂଜ୍ଞକଂ ଚ । ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ମୁଖ୍ଯା ନି କଲୌ ନୃଣାଂ ତୁ ତଥା ଵିଶେଷୋ ଗାରୁଡେ କିଞ୍ଚିଦସ୍ତି ॥ ୩,୧.

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତାପରେ ଗାରୁଡ଼ ନାମକ ପୁରାଣ; କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରମୁଖ, ଯଦ୍ୟପି ଗାରୁଡ଼ରେ କିଛି ବିଶେଷତା ଅଛି।

ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵୈ ତଂ ଵିଶେଷଂ ଚ ଵିପ୍ରାସ୍ତ୍ର୍ଯଂଶୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଗାରୁଡାଖ୍ଯଂ ପୁରାଣମ୍ । ଆଦ୍ଯାଂଶଂ ଵୈ କର୍ମକାଣ୍ଡଂ ଵଦନ୍ତି ଦ୍ଵିତୀଯାଂଶଂ ଧର୍ମକାଣ୍ଡଂ ତମାହୁଃ ॥ ୩,୧.

ଏବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେଇ ବିଶେଷତା ଶୁଣ; ଗାରୁଡ଼ ନାମକ ପୁରାଣ ତିନି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ। ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ କର୍ମକାଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶକୁ ଧର୍ମକାଣ୍ଡ ବୋଲି କହାଯାଏ।

ତୃତୀଯାଂଶଂ ବ୍ରହ୍ମକାଣ୍ଡଂ ଵଦନ୍ତି ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତ୍ଵନ୍ତିମୋଯଂ ଵରିଷ୍ଠଃ । ତୃତୀଯାଂଶଶ୍ରଵଣାତ୍ପୁଣ୍ଯମାହୁସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତସ୍ଯ ଵିପ୍ରାଃ ॥ ୩,୧.

ତୃତୀୟ ଅଂଶକୁ ବ୍ରହ୍ମକାଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ଅଂଶ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିଲେ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

ତୃତୀଯାଂଶେ ପଠିତେ ଵେଦତୁଲ୍ଯଂ ଫଲଂ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ଵିଚାର୍ଯମସ୍ତି । ତୃତୀଯାଂଶଶ୍ରଵଣାଦେଵ ଵିପ୍ରାଃ ଫଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଠତୋପ୍ଯର୍ଥମେଵମ୍ ॥ ୩,୧.

ତୃତୀୟ ଅଂଶ ପଢ଼ିଲେ ବେଦ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହିପରି ଫଳ ମିଳେ, ପଢ଼ିଲେ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ।

ତୃତୀଯାଂଶଶ୍ରଵଣାଦର୍ଥତଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଂ ଚାହୁଃ ପଠତୋ ଵୈ ଦଶାଂଶମ୍ । ତତୋ ଵରଂ ମତ୍ସ୍ଯପୁରାଣମାହୁସ୍ତତୋ ଵରଂ କୂର୍ମପୂରାଣମାହୁଃ ॥ ୩,୧.

ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ପଢ଼ିଲେ ତାହାର ଦଶମାଂଶ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ କୂର୍ମପୁରାଣ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।

ତଥୈଵ ଵୈ ଵାଯୁପୁରାଣମାହୁସ୍ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ଚାହୁଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନୀତି ଲୋକେ । ତତ୍ରାପି କିଞ୍ଚିଦ୍ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଭଵେଚ୍ଚ ପୁରାଣଷଟ୍କେ ସତ୍ତ୍ଵରୂପେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଃ ॥ ୩,୧.

ଏହିପରି, ବାୟୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ତିନିଟି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁନିଆରେ କେହିମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଧିକ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ଛଅଟି ପୁରାଣରେ ବି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଥାଏ, ମହାମୁନିମାନେ।

ସତ୍ତ୍ଵାଧମେ ମାତ୍ସ୍ଯକୌର୍ମେ ତଥାହୁର୍ଵାଯୁ ଚାହୁଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ମଧ୍ଯମଂ ଚ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରାଣଂ ଭାଗଵତଂ ପୁରାଣଂ ସତ୍ତ୍ଵୋତ୍ତମଂ ଗାରୁଡଂ ଚାହୁରାର୍ଯାଃ ॥ ୩,୧.

ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମ ପୁରାଣକୁ ଅଧମ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ବାୟୁ ପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟମ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ, ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଓ ଗାରୁଡ଼ ପୁରାଣକୁ ଉତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଆଦର୍ଶମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ସ୍କାନ୍ଦଂ ପାଦ୍ମଂ ଵାମନଂ ଵୈ ଵରାହଂ ତଥାଗ୍ରେଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ପର୍ଵସୃଷ୍ଟୌ । ଏତାନ୍ଯାହୂ ରାଜସାନୀତି ଵିପ୍ରାସ୍ତତ୍ରୈକଦେଶଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ॥ ୩,୧.

ସ୍କନ୍ଦ, ପଦ୍ମ, ବାମନ, ବରାହ, ଅଗ୍ନି ଓ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ରାଜସ ପୁରାଣ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଂଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ କିଛି ତାମସିକ ଅଛି।

ରଜଃ ପ୍ରାଚୁର୍ଯାଦ୍ରାଜସାନୀତି ଚ ହୁଃ ଶ୍ରାଵ୍ଯାଣି ନୈତାନି ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ସଦା । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଂଶାଶ୍ଚ ସଂତି ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତେର୍ଗାରୁଡୀଯଂ ଫଲଂ ଚ ॥ ୩,୧.

ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହାମାନେ ରାଜସ ପୁରାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହାମାନେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ଶୁଣିଲେ ଗାରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଅର୍ଧ ଫଳ ମିଳେ।