ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମହାପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଦଶଟି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ଶତବାର କୃତ ପାପ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ସାବିତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧଳା। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ଓଁ ଭୂଃ’ ହୃଦୟରେ, ‘ଓଁ ଭୁଵଃ’ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପୁଣି, ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ତ୍ରଟି କବଚରେ ଏବଂ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ନାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନି ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ଏଠାରେ ଉପାସନା କରିଥିବା ଜନ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏଠି ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା। ଏହିପରି ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିବରଣୀ ଦେଇ, ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସନ୍ଧ୍ୟା ବିଧି’ ଶେଷ ହୁଏ। ପୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନାର ବିଧି ବିବେଚିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁଠି ତିନି ବେଳି ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୋଇ ପାନୀୟ ଜଳ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରନ୍ତି। ‘ଭୂଃ ଭୁଵଃ ସ୍ୱଃ’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ବାରୋଟି ନାମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରି, ସବିତୃ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ବେଦମାତା, ସଂକୃତି, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ଓ କୌଶିକୀଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅର୍ପିତ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିଧିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଇଂଧନ, ଘୃତ ଓ ହବିଷ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଲକ୍ଷବାର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପାଇଁ ଦୁଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଆର୍ଷ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ସାଧନା ବିବେଚନା ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠାରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହାପରେ, ନବମୀ ତିଥିର ଆରମ୍ଭରେ ଦୁର୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ‘ହ୍ରୀଂ ଦୁର୍ଗେ ରକ୍ଷିଣୀ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅର୍ପଣ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ। ମଙ୍ଗଳା, ବିଜୟା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶିବା ଓ ନାରାୟଣୀଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦୁର୍ଗାଦେବୀ ଅଠାର ହାତ, କବଚ, ଘଣ୍ଟା, ଦର୍ପଣ ଓ ତରଜନୀଧାରିଣୀ ରୂପେ ବିବେଚିତ। ଶକ୍ତି, ଗଦା, ବାଣ, ଖପର, ତୀର, ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରି, ଭଗବତୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଚାମୁଣ୍ଡା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ମଶାନବାସିନୀ, ଖପରଧାରିଣୀ, ମହାପିଶାଚ ଉପରେ ବିରାଜମାନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ, ହସ, ରୂଦ୍ର ଅଟ୍ଟାହାସ, ରକ୍ତ-ମାଂସ ଲେପିତ ଶରୀର, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର କ୍ରିୟା ଏବଂ ଦେବୀମାନେ—ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ମହେଶ୍ୱରୀ, କୌମାରୀ, ବାରାହୀ, ଐନ୍ଦ୍ରୀ, ଚାମୁଣ୍ଡା, ବୈଷ୍ଣବୀ, ହିମବତୀ, କୈଳାସବାସିନୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ଏକ ଶତ ଅଷ୍ଟକ ଅକ୍ଷରମାଳା ହେଉଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରକୁ ମହାମାଂସ ଓ ତ୍ରିଗୁଣ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଠ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କୁ କେବେ ବିଏଶି ହାତ ଓ କେବେ ଅଠାର ହାତରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ତଳୱାର, ଢାଲ, ଗଦା, ଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, ଘଣ୍ଟା, ପତାକା, ଦଣ୍ଡ, ବିଦଳି, ହଳ, ମୁଷଳ ଇତ୍ୟାଦି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏକ ହାତରେ ଭୟଙ୍କର ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭଗବାନୀଙ୍କୁ ଜୟ ହେଉ। ଏହିପରି ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବନ ବିବରଣୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠାରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହାପରେ, ରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଜନାର୍ଦନ ଆଉଥରେ ଦେବତା ପୂଜା ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କୁହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ‘ଓଁ ନମଃ ଦଣ୍ଡିନେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିତ ହେବେ। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ କୋଣରେ ବିମଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ‘ଓଁ ନମଃ ପ୍ରଭୂତାୟ’, ‘ଓଁ ନମଃ ବିମଳାୟ’, ‘ଓଁ ନମଃ ଆଧାରାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିତ ହେବେ। ଏହିପରି ଗାରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକର ଅମୃତ ବିବରଣୀ ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ସଠିକ୍ ବିଧାନରେ ଦେଖାଯାଏ।