ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରକାଣ୍ଡରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ନ୍ୟାସ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଏହିପରି ବିବେଚନା ଦିଆଯାଇଛି । ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷା, ରୁଦ୍ରଶିଖା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଏହି ତିନି ଉପାଧି ଏହି ତିନି ଲୋକର ଆଧାର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଦରକାର, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ଗାୟତ୍ରୀର ତିନି ପଦ ଓ ଅଠ ସଂଖ୍ୟା ଅକ୍ଷର ଯଥା ତିନି ପଦ ଅଠ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଚାରି ପଦ ଛଅ ଅକ୍ଷର ଉପାଧିକୁ ଜଣିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଏହି ନ୍ୟାସ, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ, ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା ଓ ପୂଜାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଶରୀରର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି, ଗୋଡ଼ର ମଧ୍ୟ, ଗୋଡ଼ର ଶିରା ଓ ଗୁଡ଼ିରେ ଏହି ଉପାଧି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି । ଏହିପରି, ଛାତି, ହୃଦୟ, ଗଳା, ଓଠ, ମୁଁହ, ତାଳୁ ଓ କନ୍ଧରେ ଏହି ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମୁଣ୍ଡର ପଛ ଓ ମୁଣ୍ଡର ଶିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅକ୍ଷର ରଖିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଅକ୍ଷର ଗୁଡ଼ିକୁ ଧଳା, ବିଜୁଳି ସଦୃଶ ଚମକୁଥିବା, ତାରାସଦୃଶ, କଳା ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଶଂଖ ରଙ୍ଗ, ଫିକା, ଲାଲ୍ ଓ ମଦ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅକ୍ଷର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ । ହାତରେ ଯାହା ଛୁଇଁଯାଏ ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ନ୍ୟାସରେ ଗଣନା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ନ୍ୟାସ ବିବେଚନା ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ । ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ନ୍ୟାସ ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବେଚନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଦ୍ୱିଜ ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ପ୍ରଣବ, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଶୀର୍ଷ ସହିତ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍ । ପ୍ରାଣାୟାମ ମାଧ୍ୟମରେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଜନିତ ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥିତି, ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଜଳପାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଅପୋହିଷ୍ଠ ଋଚ୍ ମାନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁଶ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ରଜସ ଓ ତମସ ଦୋଷ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ହାତରେ ଜଳ ଉଠାଇ ମାନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ପୃଥିବୀରେ ତାହା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ । ଉଦୁତ୍ୟମ୍ ଓ ଚିତ୍ରମ୍ ମାନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ପ୍ରଭାତ ପ୍ରାର୍ଥନା ସ୍ଥିତିରେ ଓ ସଂଧ୍ୟା ପ୍ରାର୍ଥନା ବସି ମାନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶ ଜନ୍ମର ଅପରାଧ ଓ ପୂର୍ବରେ ଶତବାର କୃତ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହୁଏ । ଗାୟତ୍ରୀ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ, ସାବିତ୍ରୀ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । 'ଓଁ ଭୂଃ' ହୃଦୟରେ, 'ଓଁ ଭୁଵଃ' ମୁଣ୍ଡରେ ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାହୃତି କବଚ ଓ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ରଖିବାକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମନେ କହାଯାଇଛି । ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଏହି ନ୍ୟାସ କରି ଵେଦମାତା ମାନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଗାୟତ୍ରୀ ତିନି ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅଟନ୍ତି । ଏହିପରି ସଂଧ୍ୟା କ୍ରିୟା କରି ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଉପାସନା ନ କରିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ନାଶ କରନ୍ତି । ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଦେବୀ ଅଟନ୍ତି, ପରମାତ୍ମା ଦେବତା ଅଟନ୍ତି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବେଚନା ଶେଷ ହୁଏ । ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି । ଗାୟତ୍ରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁ ଦେଇଥିବା । ଏହି ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବିବେଚନା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ତିନି ସଂଧ୍ୟାରେ ଶତବାର ପାଠ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ଅଧିକାର ମିଳିଥାଏ ଓ ଜଳପାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । 'ଭୂଃ ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ' ମାନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଯୋଗେ ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ । ଵେଦମାତା, ସଂକୃତି, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ଓ କୌଶିକୀଙ୍କୁ କ୍ରମରେ ନମନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅଗ୍ନିରେ ଇଂଧନ, ଘୃତ ଓ ହୋମ ଦେଇ ଅଞ୍ଜଳି କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ଏହି ଅଞ୍ଜଳି କରିବା ଉଚିତ୍ । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁସାରେ ମାନ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷ ପାଠ କରିବାକୁ, ଦୁଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଆର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା, ନ୍ୟାସ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବେଚନା ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଆଚାରକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦିଆଯାଇଛି ।