ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାସନା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ମହାପୁରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଏଠି ଶ୍ରୀଧର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉପାସନା ପାଇଁ ନିୟମିତ କ୍ରମ ଓ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଉପାସନାରେ ପ୍ରଥମେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ହଳ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁଷ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଦେବବିଗ୍ରହ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉପାସକଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ମୁକୁଟ, ମାଳା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ପ୍ରମୁଖ ଧ୍ୱଜଗୁଡ଼ିକର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା କଲେ ଉପାସକ ନିଜର ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ବେଳେ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ—ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୋହିନୀ ରୂପ—ଉପାସନା ପ୍ରଣାଳୀ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖ କରାଯାଏ: “ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ଲୀଂ ହ୍ରୂଂ ଓଁ ନମଃ।” ଏହି ସହିତ ଆଉ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି: “ଓଁ ଶ୍ରୀଂ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏହି ତିନି ଲୋକ ମୋହନ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉପାସକଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଉପାସନା ବେଳେ ଆସନ, ବିଗ୍ରହ ମନ୍ତ୍ର, ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବାଣ, ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶ୍ରୀ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାର ଖଣ୍ଡରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁନର୍ବାର, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ଶୁଭ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏଠି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନୁସାରେ: “ଓଁ ଶ୍ରାଂ, ହୃଦୟକୁ ନମସ୍କାର; ଓଁ ଶ୍ରୂ, ଶିରକୁ ବଷଟ୍; ଓଁ ଶ୍ରୌଁ, ତିନି ଚକ୍ଷୁକୁ ବୌଷଟ୍।” ଏହା ପରେ ନିଜ ହାତର ମୁଦ୍ରା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଆଦିର ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତାପରେ, ଏକ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏଠି ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: “ଓଁ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ଆସନ ଦେବତାମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ।” ଏହି ସହିତ ଧାତୃ, ଗଙ୍ଗା, ଧାରଣାଶକ୍ତି, ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଅଧର୍ମ, ଅବୈରାଗ୍ୟ, କନ୍ଦ, ପଦ୍ମ, ଉତ୍କର୍ଷିଣୀ, କ୍ରିୟା, ପ୍ରାହ୍ବୀ, ଈଶାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହିପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: “ଓଁ ହ୍ରୀଂ, ଶ୍ରୀଧର, ବିଷ୍ଣୁ, ତିନି ଲୋକର ମୋହିନୀ, ଆସନ୍ତୁ।” ଏହି ସହିତ ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରୀ ଶିର, ଶ୍ରୀମ୍ କବଚ, ଶ୍ରାହ୍ ଅସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମ, ଗଦା, କୌସ୍ତୁଭ, ପୀତାମ୍ବର, ନାରଦ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ, ସୋମ, ଅନନ୍ତ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମସ୍—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ପରେ ଶୂଧ୍ଧି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପବୀତ ଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଓ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମନା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକାନ୍ତରେ ବସି, ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଦେବତାଙ୍କ ମୁହଁ ମଧୁର, ଶାନ୍ତ, ଚମକୁଥିବା ମକରକୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଉପାସକ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଅବତାର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଶ୍ରୀନିବାସ, ଶ୍ରୀପତି, ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀମତ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର ଦେବା ନିୟମ ଅଛି। ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଶ୍ରମକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଓ ମହାପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ବିଶେଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପୁନଃ, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ—ଏହି ଉପାସନା ଏବଂ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ କୁହନ୍ତୁ। ତେଣୁ, ଶିବ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ କରି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ହାତରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—“ଓଁ ଶ୍ରୀଂ ହ୍ରୀଂ, ଶ୍ରୀଧର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ ଦୂର କରେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଉପାସକ ଏହିପରି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବେ—“ଓଁ ହୀଂ, ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ୱାହା; ଓଁ ହୈଂ, କବଚରେ ହୁଁ; ଓଁ ହଃ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ଫଟ୍।” ଏପରି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପରେ, ଉପାସକ ହୃଦୟ ଗଭୀରରେ ବିରାଜିତ ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ରାନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଧର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଉପାସକ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି।