ଏକ ସୁନ୍ଦର ପବିତ୍ର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଆଦିକବି ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦୈବ ଉପାସନାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଏହି କଥା ଆସିଛି ଯେ, ବିଭିନ୍ନ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ପିତୃପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ବାନ କରି ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ। ନୀୱୀତୀ ମାନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଥମେ ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ, କପିଳ, ଆସୁରି, ବୋଢୁ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଉପହାର ବାହକ, ଅନଳ, ସୋମ, ଯମ ଓ ଆର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଓଁ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ପଛରେ ପ୍ରାଚୀନାବୀତୀ ମାନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୋମପା, ବର୍ହିଷଦ୍ ପିତୃପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ୱତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଶକ, ଔଦୁମ୍ବର, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠିନ୍, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି ଦେବତା, ପିତୃପୁରୁଷ, ମା, ବଡମା, ଦାଦା, ବଡଦାଦା, ମାମା, ବଡମାମା ଓ ସମସ୍ତ ଉପର, ତଳ, ମଧ୍ୟ ଗତିର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦାୟ ନିର୍ମଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିଜ ବଂଶର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଜଳି ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରା, ଅଥର୍ବଣ, ଭୃଗୁ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃମାନେ ଦେବ ମାର୍ଗରେ ଆସି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ତାପରେ ଓଁ କରି ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ, ଘୃତ, ମଧୁ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ର ଚାଳିଥାଏ। ପିତୃମାନେ ଅବିନାଶୀ, ସେମାନେ ତୃପ୍ତ, ସ୍ୱଧାପାନ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଲୋକ ଓ ଶୁଭ୍ର ଲୋକରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଧା ସହିତ ଏହି ବଳି ସଫଳ କରନ୍ତୁ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉଷା, ଦିନ-ରାତି, ଗଛ, ଗାଈ, ସବୁ କିଛି ମଧୁମୟ ଓ ଶୁଭ ହେଉ ବୋଲି ମଧୁମୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ହୁଏ। ଏହିପରି ମହାପିତୃମାନେ, ଶକ୍ତିମାନ୍, ପ୍ରାଣମୟ, ସ୍ୱଧାମୟ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଅଧିଷ୍ଠାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। ମାମାଘର ଓ ମାମାଘରର ବଡମାନେ, ଏବଂ ନିଜ ବଂଶର ନିରଂଶ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତାନ ନଥିବା ବେଳେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧୁର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଅଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି ପୂଜା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି, "ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱଦେବ ପୂଜାର ବିଶେଷ ରୀତି କହିବି।" ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଉପଚାର ଦେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଉନ୍ତୁ, ଏଠି ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ପହଞ୍ଚାଉନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା — ପ୍ରଜାପତି, ସୋମ, ବୃହସ୍ପତି, ଅଗ୍ନି-ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ, ଔଷଧି-ବୃକ୍ଷ, ଗ୍ରହ, ଦିବ୍ୟ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ସେବକ, ଯମ, ତାଙ୍କର ସେବକ, ଦିବ୍ୟ ଚରାଚର, ପୃଥିବୀ ଓ ପିତୃମାନେ, ଦୁଃଖୀ ଓ ଦରିଦ୍ର ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନାର ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଛନ୍ତି, "ଯେ କେହି ଅଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବି, ଲୋଟସ୍-ନେତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମନ ଓ ଦେହ ଦୁହିଁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।" ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି, ଏହା ତିନି ଭାଗର। ଏହାର ଅଂଗରେ ସମୁଦ୍ର ପେଟ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଚକୁ, ଅଗ୍ନି ମୁଁହ, ବିଷ୍ଣୁ ହୃଦୟ, ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ରୁଦ୍ର ଚୂଡ଼ା। ଉପନୟନ ଦିବସରେ ଏହି ମାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶ ଶରୀରରେ ଅପ୍ଲିକେସନ୍ କରାଯାଏ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ ଲାଲ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହାହଂସ ଉପରେ ବସି, ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିରାଜିତି। ସେ ଜଳପାତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ମାଳା ଧରିଥାନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଶୁଭ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହେଶ୍ୱରୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି ବୃଷଭ ଉପରେ ବସନ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଵର ଧରିଥାନ୍ତି। ଅପରାହ୍ନରେ ବରଦାୟିନୀ ସରସ୍ୱତୀ ନୀଳ ଫୁଲ ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଧରି, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜିତି। ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସି, ଶୁଭ୍ର ଫୁଲ ଧାରଣ କରି, ଜଳର ଶୁଭ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ—"ଜଳ ଆସନ୍ତୁ, ଆନନ୍ଦ ଆଣନ୍ତୁ, ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନାର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ, ଔଷଧି, ନିଜ ମନ, ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ପବିତ୍ରତା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଚାଳିଥାଏ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି, ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ, ସବିତା ଦେବତା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ କରାଏ, ସେଇ ଦେବମୁଖ ଉଦିତ ହୁଏ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଚକୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଚକୁ ଆମେ ଶତବର୍ଷ ଦେଖିପାରିବା, ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ, ଶତବର୍ଷ ଶୁଣିପାରିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାସନା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, "ବ୍ୟାସ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରୀତି କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଲାଭ କରିପାରିବେ।" ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ଧାଗା ଡାହାଣ ବା ବାମ କାନ୍ଧରେ ରଖି ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ତାଙ୍କ ପାଦ ପରିଷ୍କାର କରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। "ସ୍ବାଗତମ୍," ବୋଲି କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ "ସ୍ବାଗତଂ" କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତେବେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାର ରୀତି। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ର, ନାମ ଓ ଉପନାମ ସହିତ ଦେଇଯାଏ।