ଏକ ସଂସ୍କାରମୟ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କ୍ରମରେ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଉପବୀତ ପିନ୍ଧିଥାଏ, କେଶ ଚୂଡାକୁ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚମନ କରିଥାଏ ଏବଂ ମୌନ ଅବଲମ୍ବନ କରି ପାଣିର ସମୀପକୁ ଯାଏ। ପାଣିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ସମୟରେ 'ଉରୁଁ ରାଜେତ୍' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ। ପରେ 'ଯେ ତେ ଶତମ୍' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଣିକୁ ଘୁରାଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—"ଓଁ। ରାଜା ବରୁଣ ଏହି ବିଶାଳ ପଥକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ରକ୍ଷକ ଓ ବକ୍ତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ସେହିପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଓ ଅରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବରୁଣଙ୍କ ନାଗପାଶ ଢିଲା ହେଉ। ବରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" ପୁନର୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ—"ଓଁ। ହେ ବରୁଣ, ତୁମ ଶତଶଃ ଏବଂ ଶହ ଶହ ଯଜ୍ଞପାଶ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିରାଟ୍; ସବିତା, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ମାରୁତ ଓ ଦେବଗଣ ଆଜି ଏହା ସହିତ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା।" ଏହା ସହିତ ହାତ ମିଳାଇ ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି। ପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ—"ପାଣି ଓ ଔଷଧିମାନେ ଆମ ପ୍ରତି ମିତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଓ ଯାହା ସହିତ ଆମର ଶତ୍ରୁତା, ସେମାନେ ପ୍ରତି ଅମିତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ।" ଏହା ପରେ ମାଟି ସହିତ ପ୍ରଥମେ ଚରଣ ଓ କଟିକୁ ତିନିଥର ଧୋଇବା ଉଚିତ, ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ଆଚମନ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ପାଣି ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ। ପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ—"ଓଁ। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ତିନିଟି ପଦ ଧୂଳିରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହା ପରେ ମହା ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ରହି ପୁନଃ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।" ତାପରେ 'ଇଦଂ ବିଷ୍ଣୁରିତି' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, 'ଆପୋ ଅସ୍ମାନିତି' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଣିରେ ଡୁବିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ—"ଓଁ। ପାଣିମାନେ, ଆମ ମାଆମାନେ, ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ; ଘୃତ ସହିତ ଆମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଘୃତ ସମାନ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଦେବୀୟ ପାଣିମାନେ ସମସ୍ତ ଦୂଷଣ ଦୂର କରନ୍ତି; ମୁଁ ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।" ଏହା ପରେ ଦେଖାଯାଏ, ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଛୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ହଳକାରେ ପାଣିରେ ଡୁବାଇ ବାହାର କରି, ଗୋବର ସହିତ ମାଝିଥାଏ, ଏବଂ 'ମାନସ୍ତୋକ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ। ପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ—"ଓଁ। ଆମ ପୁତ୍ର, ଆୟୁଷ୍ୟ, ଗାଈ, ଅଶ୍ୱରେ ହାନି ନ ହେଉ; ରୁଦ୍ର ଆମ ବୀରପୁରୁଷମାନେକୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ, ହେ ହବିଧାରୀ।" ଏହା ପରେ ବିଶେଷ କ୍ରମରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି 'ଇମଂ ମେ ବରୁଣେ ଦ୍ଵାଭ୍ୟାମ୍' ଏବଂ 'ତ୍ୱନ୍ନଃ ସତ୍ୱନ୍ନ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଣି ଛିଟାଯାଏ। ପରେ 'ଆପୋ ତ୍ୱନ୍ତୁମସୀତି' ଏବଂ 'ମୁଞ୍ଚନ୍ତ୍ଵବଭୃତ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବରୁଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ—"ଓଁ। ହେ ବରୁଣ, ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣ; ଆଜି ଦୟା କର, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମ ଦୟାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—"ଓଁ। ଏହା ସହିତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଯଜ୍ଞକାରୀ ହବି ନେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଚାହୁଁଛି। ରୂଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ବରୁଣ, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆମକୁ ଦୀର୍ଘ, ଅଖଣ୍ଡ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦିଅ। ଓଁ। ଅଗ୍ନି, ବରୁଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ଦେବତାଙ୍କ ରୋଷ ଆମଠାରୁ ଦୂର କର। ପୂଜ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱେଷ ଠାରୁ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କର। ସ୍ୱାହା। ଓଁ। ଅଗ୍ନି, ଏପରି ଆମ ପାଇଁ ହୁଅ; ପ୍ରଭାତରେ ନିକଟରେ ରୁହ। ବରୁଣଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି; ଦୟାଳୁ ହୁଅ। ଓଁ। ପାଣି, ଔଷଧି, ଏବଂ ରାଜା ଆମକୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ; ବରୁଣ, ଦିନ ଶେଷରେ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କର। ଏପରି ବରୁଣଙ୍କୁ ଆମେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ—'ମୁଞ୍ଚ, ବରୁଣ'। ଓଁ। ବରୁଣ, ତୁମର ଉଚ୍ଚ, ନିମ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟମ ପାଶ ଆମଠାରୁ ଢିଲା କର। ଏହା ପରେ, ହେ ଅଦିତିନନ୍ଦନ, ଆମେ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ନିର୍ମଳ ହେଉ। ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କର, ବରୁଣଙ୍କ ପାଶରୁ ମଧ୍ୟ। ଯମଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କ ରୋଷ ଆମଉପରେ ନ ପଡ଼ୁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ସ୍ନାନ ପରେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଚଳିବା ଉଚିତ। ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ସିଞ୍ଚି, ପୁନଃ ପାଣିରେ ଡୁବି, ଆଚମନ କରି, ଦର୍ଭା ଘାସ ସହିତ ପୁନଃ ଛିଟାଯାଏ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ବିନା ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି କ୍ରମରେ 'ଆପୋ ହିଷ୍ଠ' ଆରମ୍ଭର ତିନିଟି ମନ୍ତ୍ର, 'ଇଦଂ ଆପୋ ହବିଷ୍ମତୀଃ', 'ଦେବୀର୍ ଆପଃ' ଦୁଇଥର, 'ଆପୋ ଦେବାଃ' ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ପରେ 'ଦ୍ରୁପଦାଦିବ', 'ଶଂ ନୋ ଦେବୀର୍ ଅପାଁ ରସଃ', 'ଆପୋ ଦେଵୋ ପାବମାନ୍ୟଃ ପୁନନ୍ତୁ' ଏହି ମୋଟ ନଉଟି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଣିରେ ଡୁବାଇ 'ଚିତ୍ପତିର୍', 'ହିରଣ୍ୟବର୍ଣ୍ଣା' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାବମାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ। ପରେ ତାରତ୍ସାମ, ଶୁଦ୍ଧବତୀ ହ୍ୟମ୍ନ, ଶକ୍ତିସହିତ ପବିତ୍ରକର ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବହୁ ସୁଭିତ୍ସିତ ବାରୁଣୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। 'ଓଁ', ବ୍ୟାହୃତି ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯୋଗ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ ଶୁଦ୍ଧିର ନିୟମ ଅଛି; ସେଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅଘମର୍ଷଣ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ଦ୍ରୁପଦ' ଓ ଅନ୍ୟ ହ୍ୟମ୍ନ ତିନିଥର, 'ଅୟଂ ଗୌର୍' ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ମୃତିର ଦୃଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଏକାଗ୍ରତାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ, କିମ୍ବା ପ୍ରଣବ ଜପ କରିବେ, କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ବିଷ୍ଣୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ପାଣି ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ସେ ଜଳର ନାଥ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହା ତାଙ୍କ ରୂପ, ତେଣୁ ପାଣିରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ତଦ୍ ବିଷ୍ଣୋଃ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବାରମ୍ବାର ପାଣିରେ ଡୁବିବା ଉଚିତ; ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ମରଣ ପାଇଁ। ଏହା ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—"ଓଁ।