ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏଠି ଗୃହାଗ୍ନି ଉଦରରେ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ପିଠିରେ ବିରାଜିତ। ହବନାଗ୍ନି ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି, ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ପୂଜା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିର ତତ୍ତ୍ୱ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନା କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେହଟି ଜଳ, ସୋମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟରୁ ଗଠିତ; ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ଭୋଗତା ଏକମାତ୍ର। ଖାଦ୍ୟ ମୋତେ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ପରେ ମୋତେ ଅବିରତ ସୁଖ ଦେଉ। ଖାଇ ସାରି ହାତ ପୁଛି, ପାନ ବିଳେଇ ଚବାଇବା ଉଚିତ, ତା’ପରେ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ପୁରାଣ କିମ୍ବା ଇତିହାସ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଦିନର ଛଅ କିମ୍ବା ସାତ ଅଂଶ ଯିବା ପରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ, ତା’ପରେ ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଭଳି ଦିନଚର୍ୟା ଉପଦେଶ ମୁଁ କହିଲି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅର୍ଜନ କରିବ। ଏହି ଚର୍ୟାର ଆଦିକର୍ତ୍ତା କେଶବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, କାରଣ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ ସ୍ନାନ। ଏହି ସ୍ନାନରେ ମାଟି, ଗୋବର, ତିଳ, କୁଶ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ପବିତ୍ରତା ସହିତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ଭୂମି ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ମାଟି ଓ ଗୋବରକୁ ତିନି ଭାଗ କରି, ପ୍ରଥମେ ପା ଓ ହାତକୁ ମାଟି ଓ ପାଣିରେ ଧୋଇବା ଦରକାର। ଉପବୀତ ଠିକ୍ ଭାବେ ପିନ୍ଧି, ଚୂଡ଼ା ବାନ୍ଧି, ଆଚମନ କରି ଓ ମୌନ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ଜଳ ନିକଟକୁ ଯିବା ଓ ‘ଉରୁଁ ରାଜେତ୍’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ‘ଏ ତେ ଶତମ୍’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳକୁ ଘୁରାଇବା ଉଚିତ। ଓଁ—ବରୁଣ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପଥ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ରକ୍ଷକ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସେଠି ଚାଲନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଓ ଅରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବରୁଣଙ୍କ ରଶି ଖୁଲିଯାଉ। ବରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ—ହେ ବରୁଣ, ତୁମର ଶତ-ହଜାର ବଳିର ରଶି ବିସ୍ତୃତ; ସବିତୃ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ମରୁତ ଓ ଦେବତାମାନେ ଆଜି ଆମକୁ ଏହି ରଶିରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ହାତ ଯୋଡ଼ି ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଜଳ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଓଁ—ଜଳ ଓ ଔଷଧି ଆମ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ ରଖନ୍ତୁ; ଯିଏ ଆମକୁ ଘୃଣା କରେ, ଆମର ଶତ୍ରୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅମୈତ୍ରୀ ହେଉ। ପ୍ରଥମେ ପା ଓ କମରକୁ ମାଟି ସହିତ ତିନିଥର ଧୋଇବା, ତା’ପରେ ହାତ ଧୋଇ, ଆଚମନ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ତା’ପରେ ଜଳ ନିବା। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ତିନି ପଦ ଧୂଳିରେ ଅଛି। ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ଆଚମନ କରିବା ଦରକାର। ‘ଇଦଂ ବିଷ୍ଣୁରିତି’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦେହକୁ ମାଟିରେ ମାଜିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦେଖି ‘ଆପୋ ଅସ୍ମାନିତି’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଲିନ ହେବା। ଓଁ—ଜଳ ଆମକୁ ଘୃତର ଭଳି ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି। ପାତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରି, ଧୀରେ ଉଠାଇ-ପଡ଼ାଇ, ଗୋବର ଲଗାଇ, ‘ମାନସ୍ତୋକ’ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଓଁ—ପୁତ୍ର, ଆୟୁ, ଗାଁଠି, ଘୋଡ଼ାରେ କ୍ଷତି ନ ହେଉ; ରୁଦ୍ର ଆମ ପ୍ରବଳ ପୁରୁଷମାନେକୁ କ୍ଷତି କରିନହନ୍ତୁ। ତା’ପରେ ବିଶେଷ କରି ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ‘ଇମଂ ମେ ବରୁଣେ’ ଓ ‘ତ୍ୱନ୍ନଃ ସତ୍ୱନ୍ନ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛିଁଟା ଦେବା। ‘ଆପୋ ତ୍ୱନ୍ତୁମସୀତି’ ଓ ‘ମୁଞ୍ଚନ୍ତ୍ଵବଭୃତ’ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ବରୁଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବା। ଓଁ—ଏହା ସହିତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ କରୁଛି; ବରୁଣ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ବରୁଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୂର କର, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ଚାହେଁ। ଜଳ, ଔଷଧି ଓ ରାଜା ଆମକୁ କ୍ଷତି କରିନହନ୍ତୁ; ବରୁଣ ଦିନ ସେଷରେ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ବରୁଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚ, ନିମ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟମ ରଶି ଆମଠାରୁ ଖୁଲିଯାଉ। ଯମପତ୍ନୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଆମଠାରେ ନ ପଡ଼ୁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳୁ। ସ୍ନାନ ପରେ ସଦା ପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଚଳିବା ଉଚିତ। ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମନ ପବିତ୍ର ହେଉ, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଛିଁଟା ଦେଇ, ଜଳରେ ବିଲିନ ହେବା, ପୁନଃ ଆଚମନ କରି, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଛିଁଟା ଦେଇ, ନିର୍ଗୁଣ ଶୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠ’ ଆଦି ତିନିଟି ଶ୍ଲୋକ, ‘ଇଦଂ ଆପୋ ହବିଷ୍ମତୀଃ’, ‘ଦେବୀର୍ ଆପଃ’ ଦୁଇଥର, ‘ଆପୋ ଦେବାଃ’ ତିନିଥର ପଢ଼ିବା। ‘ଦ୍ରୁପଦାଦିବ’, ‘ଶଂ ନୋ ଦେବୀର୍ ଅପାଁ ରସଃ’, ‘ଆପୋ ଦେବୋ ପାବମାନ୍ୟଃ ପୁନନ୍ତୁ’ ମିଶାଏ ମୋଟ ନଅଟି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା। ଏହାପରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ‘ଚିତ୍ପତିର୍’, ‘ହିରଣ୍ୟବର୍ଣ୍ଣା’ ଓ ପାବମାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ବିଲିନ ହେବା। ତରତ୍ସାମ, ଶୁଦ୍ଧବତୀ ଓ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ବାରୁଣୀ ମନ୍ତ୍ର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ‘ଓଁ’, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯୋଗ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରିବା। ଜଳମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରସ୍ତାବିତ; ତିନିଥର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅଘମର୍ଷଣ ପଢ଼ିବା। ଦ୍ରୁପଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର, ‘ଅୟଂ ଗୌର୍’ ଏବଂ ସ୍ମୃତିରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଏକାଗ୍ର ହେବା। ବିଦ୍ୱାନ୍ ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ ପଢ଼ିବା, କିମ୍ବା ପ୍ରଣବ ଜପ କରିବା, କିମ୍ବା ଅକ୍ଷୟ ବିଷ୍ଣୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା। ଜଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ, ସେ ଜଳର ନାଥ; ଏହି ତାଙ୍କର ରୂପ, ତେଣୁ ଜଳରେ ବିଷ୍ଣୁକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ତଦ୍ ବିଷ୍ଣୋଃ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳରେ ବିଲିନ ହେବା; ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ବାସ୍ତବରେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ମରଣ ପାଇଁ। ଓଁ—ଏହି ଜଳ ମୋର ଅପବିତ୍ରତା ଓ ରକ୍ତକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଉଷା କାଳର ହବନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯାହାକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଜଳ ମୋତେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ; ପବମାନ୍ୟ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଜଳ ଅନ୍ନଦାୟିନୀ ଓ ପ୍ରକାଶମୟ। ଦେବ, ଅସୁର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତେ ହବିମୟ।