ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ନିଜ ହାତରୁ ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଅବିଧ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପ ବିନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ସେ ନିଜ ମନ, ବାଚନ, ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କୃତ ଯେଉଁ ଅପରାଧ ଅଛି, ତାହାର ପାପ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶୁଦ୍ଧି କାମନା କଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—“ସବିତା, ଭଗ, ଓ ସନକାଦି ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ”—ଏହିପରି କହି ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପରେ ତିନି ମୁଠି ଜଳ ଦେଇ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଦୟାଳୁ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ନମସ୍କାର କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଫୁଲ ଅଲଗା ଭାବେ ରଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାର୍ ଭୂତ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିଲେ। ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଯିଏ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱକୁ ପୂଜା କରିଥାଏ। ଅନ୍ୟ ତାନ୍ତ୍ରିକ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜି, ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ତା’ପରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଏକ ମୁଠି ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଫଳ ଅର୍ପଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇ, ଶୁଧ୍ଧି କରି, ଆଚମନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ନିୟମ। ତିନିଥର ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତୀର୍ଥ ଜଳ ପବିତ୍ର କରିବା ଓ ଏହାକୁ ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ନୀତି ମହାପୁରୁଷମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସ୍ନାନ ପ୍ରମାଣିତ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମୌନ ସ୍ନାନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଅଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରହ୍ମୟଜ୍ଞ, ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ପାଇଁ ଜଳ ଧାରଣ କରି କରିବା ଉଚିତ। ହୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ, ବଳି ପିଶାଚମାନେ ପାଇଁ, ଅତିଥି ସେବା ଯଜ୍ଞ ନୁହେଁ; ଗୋଶାଳାରେ ଗୋଦାନ ଦଶଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ। ପୂଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର, ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ, ଓ ଦେବାଳୟରେ ଏହି ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ଲକ୍ଷକୋଟି ଗୁଣା, ବିଶେଷକରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚମ ଭାଗରେ ଯଥାଯଥ ଭାଗବଣ୍ଟନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଲକ୍ଷକୋଟି ଗୁଣା। ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ତା’ପରେ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ଖାଏ, ସେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ପ୍ରଥମେ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ, ମଧ୍ୟରେ ଲବଣ ଓ ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ଶେଷରେ କଟୁ, ତିତ୍ତ, କଷା ଓ ଦୁଧ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ମାଟି ଉପରେ ଥିବା ଶାକ ଖାଇବା ଏକଦମ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଏକ ରସର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଧ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ତ ଭୋଜନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏଠାରେ ବା ଏକ ବର୍ଷ ମାତ୍ର ରହିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି; ଗୃହପତି ଅଗ୍ନି ପେଟରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଅଗ୍ନି ପିଠିରେ, ହବିଷ୍ୟ ଅଗ୍ନି ମୁହଁରେ ଓ ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଶରୀର ଜଳ, ସୋମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟର ସଂଯୋଗ; ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିର ଭୋଗୀ ଏକମାତ୍ର। ଅନ୍ନ ମୋତେ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି; ଏହି ଅନ୍ନ ପଚିଲେ ମୋତେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ। ହାତ ପୁଛି, ପାନସ ଚିବାଇ, ଏବଂ ମନୋଯୋଗରେ ଇତିହାସ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଦିନର ଛଅ କିମ୍ବା ସାତ ଅଂଶ ଅତିତିବା ପରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପଢ଼ିବା, ତା’ପରେ ସ୍ନାନ କରି ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଜନ, ଏହିପରି ଦିନଚର୍ୟା ନିୟମ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ଯିଏ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷିତ ଭାବେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ ହେଉ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, କେଶବ ହିଁ ନୀତି ଓ ଧର୍ମର ଆଦିକର୍ତ୍ତା। ଏହିବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି କିପରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ ସ୍ନାନ। ଏଠି ପାଇଁ ମାଟି, ଗୋବର, ତିଳ, ଦର୍ଭା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଏବଂ ସାଫ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଟି ଓ ଗୋବରକୁ ତିନି ଭାଗ କରି, ପ୍ରଥମେ ପା ଓ ହାତକୁ ମାଟି ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧୋଇବେ। ଉପବୀତ ଠିକ୍ ଭାବେ ପିନ୍ଧି, ଚୂଡ଼ା ଗଠି, ଆଚମନ କରି ମୌନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜଳ ପାଖକୁ ଯାଇ, ‘ଉରୁଂ ରାଜେତ୍’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଜଳକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବେ। ‘ଯେ ତେ ଶତମ୍’ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଜଳକୁ ଘୁରାଇବେ। ଓଁ। ବରୁଣ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ପଥ ତିଆରି କଲେ; ରକ୍ଷକ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ ମନସ୍ବୀମାନେ ଏହିପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଓ ଅରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବରୁଣଙ୍କ ନାଗପାଶ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଉ। ବରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ। ବରୁଣ, ତୁମ ଶତ ଓ ହଜାର ଯଜ୍ଞପାଶ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଶାଳ; ସାବିତୃ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ମରୁତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତାମାନେ ଆଜି ଆମକୁ ଏହିପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହାତ ମିଳାଇ ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଜଳ ଛାଡ଼ିବେ। ଓଁ। ଜଳ ଓ ଔଷଧି ଆମ ପାଇଁ ମିତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ; ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ତେବେ ତାହା ଶତ୍ରୁ ହେଉ। ପ୍ରଥମେ ପା ଓ କମରକୁ ତିନିଥର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଧୋଇ, ହାତ ଧୋଇ, ଆଚମନ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ତା’ପରେ ଜଳ ନିବେ। ଓଁ। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପଦ ଧୂଳିରେ ଅଛି। ତା’ପରେ ବିଶ୍ୱ ଭୂତିକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶୁଧ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଚମନ କରିବେ।