ଏକ ସମୟରେ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଋଷି ଏହିପରି କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜଜନଙ୍କ ସେବା ହିଁ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ, ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବରେ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ବାସ କରିବା, ଅଗ୍ନିର ଶୁଶ୍ରୁଷା କରିବା, ଏବଂ ନିଜେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା—ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଏହି ଶିଷ୍ୟ ତିନିଥର ଅସ୍ନାନ କରିବା, ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବା, ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରିବା; କମ୍ବଳ, ଜଟା, ଦଣ୍ଡ, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦିନ ଚାଲିଥାଏ। ଘରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଗ୍ନିର ଶୁଶ୍ରୁଷା କରିବା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା; ନିଜ ବିଧିମତ ଜନନୀ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୋଇବା, କିନ୍ତୁ ପର୍ବ ଦିନରେ ନୁହେଁ—ଏହି ଘରେଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ଧର୍ମ। ଦେବତା, ପିତୃ, ଏବଂ ପିଶାଚମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଚାର ଓ ଆଦି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବା; ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିବା—ଏହି ଗୃହସ୍ଥର ଧର୍ମ। ଏକ ଜଣ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଜଟା ପରିଧାନ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଭୂମିରେ ଶୁଇ, ଉପବୀତ ବହନ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରି, ଦୁଧ, ମୂଳ, ଜଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥାଏ। ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟରୁ ବିରତ ରହି, ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ରଖି, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା—ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସୀର ଧର୍ମ। ଏକ ଜଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ରହି, ଭିକ୍ଷା ଖାଇ, ଗଛର ମୂଳ ତଳେ ରହି, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିଥାଏ। ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଆନନ୍ଦ-ବିପଦରେ ସମଭାବ ରଖି, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଶୁଚିତା ରଖି, ମନ ଓ ହାତର ଦମନ କରି, ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକତ୍ୱ କରି, ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଓ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ନିଜ ଚିତ୍ତର ପରିଶୁଧି କରିବା—ଏହି ଏକ ଜଣ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଧର୍ମ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଶୁଚିତା, ଧୈର୍ୟ, ଦୟା—ଏହି ସବୁ ଜାତି ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏବେ, ଜାଗିବାରୁ ଶୁଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥର ଧର୍ମ କଥା କହିବି। ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଛି, ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଏହାର ଶରୀର ଦୁଃଖ ଓ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ରାତିର ଶେଷରେ, ଉଠି, ଶୁଚି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ସଂଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସମୟ ସମୟରେ ଏହା ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ, ଦନ୍ତ ଶୁଧ କରି, ସଂଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା; ଦିନରେ ମୁତ୍ର ଓ ଶୂଳ କରିବା ସମୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ, ଦିନ ଓ ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଗ; ଛାୟା, ଅନ୍ଧାର, ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ନିୟମ କିପରି ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃଦ୍ଧା, କଳା, ପ୍ରାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଏନା ମାଟିରେ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ରାସ୍ତା, ଛାୟା, ଜଳ, ଦେବଳୟ, ପ୍ରାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଉଁଦୁଆ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମୁତ୍ର ଓ ଶୂଳ କରିବା ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟର ଶୁଧି କରିଥିବା ମାଟି, ଶ୍ମଶାନର ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ନୁହେଁ; ଏକ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଏକଥର ମାଟି ଦେବା, ଦୁଇ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଦୁଇଥର ମାଟି ଦେବା, ବାୟଁ ହାତରେ। ଦୁଇ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଦୁଇ ଭାଗ ମାଟି ଦେବା—ଏହି ମୁତ୍ର ପରେ ଶୁଧି ନିୟମ। ଏକ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ତିନି ଭାଗ ମାଟି ମୁଁହେ, ଦଶ ଭାଗ ମାଟି ବାୟଁ ହାତରେ। ପାଦ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ, ଏକ ହାତ ପାଇଁ ଦଶ ଭାଗ, ସାତ ଭାଗ ମାଟି; ପ୍ରଥମ ଭାଗ ମାଟି ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁଠି ମାନାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭାଗ ମାଟି ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ; ଯଦି ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଧି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ସମୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଧି କରିବା ଉଚିତ। ଦିନରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଧି, ରାତିରେ ଅର୍ଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ନିୟମ ଅନୁସାରେ; ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ, ରୋଗୀ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କରିବା। ଶରୀରର ଅପବିତ୍ରତା ହେଉଛି—ଚର୍ବି, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, ମେଦ, ଲାଲା, ମଳ, ମୁତ୍ର, କାନର ମାଳା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତ୍ୟାଗ। କଫ, ନାକର ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ଘମ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର ଅପବିତ୍ରତା; ଏହି ସବୁ ଦୂର କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଚିତା ରଖିବା ଉଚିତ। ଅନିୟମିତ ଲୋକ ନିୟମିତ ଶୁଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୁଚିତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ବାହ୍ୟ ଶୁଚିତା ମାଟି ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ; ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଶୁଚିତା ମନର ପରିଶୁଧି ଦ୍ୱାରା। ପ୍ରଥମେ, ମୁଁହେ ତିନିଥର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧୁଇବା, ଦୁଇଥର ମୁଁହେ ପଛିବା। ପଛିବା ପରେ, ଅଙ୍ଗୁଠିର ତଳ ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ମୁଁହେ ଛୁଇବା; ତାପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜି ଦ୍ୱାରା ନାକ ଛୁଇବା। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନ ଦୁଇଥର ଛୁଇବା; କନ୍ଠି ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ନାଭି, ତଳି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଛୁଇବା। ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇବା, ତାପରେ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଭୁଜା; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭାଗ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବନ୍ଦନା କରିବା। ପ୍ରଥମେ ଅଥର୍ବ ଓ ଆଙ୍ଗିରସ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଦୁଇଥର ପଛିବା; ତାପରେ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ମୁଁହେ ଆକାଶ, ନାକରେ ବାୟୁ, ଚକ୍ଷୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନରେ ଦିଗ, ନାଭିରେ ପ୍ରାଣକୁଟି, ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍—ଏହିପରି ଛୁଇବା। ମୁଣ୍ଡର ଶିରେ ରୁଦ୍ର, ଚୁଡାରେ ଋଷି, ଭୁଜାରେ ୟମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, କୁବେର, ଭୂମି ଓ ଅଗ୍ନି; ପାଦରେ ବିଷ୍ଣୁ, ହାତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ; ଆଙ୍ଗୁଳି ଯୋଗରେ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପାହାଡ଼। ହାତର ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ରେଖା; ପ୍ରଭାତ ଆସିଲେ ଶୁଧି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଦନ୍ତ ଶୁଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ନାନ କରିବା; ମୁଁହେ ଅଶୁଚି ହେଲେ ସଦା ଅଶୁଚି ମନାଯାଏ। ଏହିପାଇଁ ଦନ୍ତ ଶୁଧି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ; କଦମ୍ବ, ବିଲ୍ବ, ଖଦିର, କରବୀର, ବଟ ଓ ଅର୍ଜୁନ କାଠ ଉପଯୁକ୍ତ।