ଏକ ସମୟର କଥା, ଧର୍ମ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ପୁରୁଷ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଦି କେହି କୌଣସି କ୍ରିୟା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ସେ ସଦାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା ପାଇଁ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ନେତ୍ର ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର। ବେଦରେ ପରମ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସ୍ମୃତିରେ ଆଉ ଏକ ଧର୍ମ ରହିଛି, ତୃତୀୟ ଧର୍ମ ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣରେ ମିଳେ—ଏହି ତିନି ଧର୍ମ ଚିରନ୍ତନ। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଦୟା, ଲୋଭ ନ ଥିବା, ଅଧ୍ୟୟନ, ପୂଜା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—ଏହି ଆଠଟି ଗୁଣ ନିର୍ମଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜରେ ଗଠିତ ଥିଲା, ସେମାନେ ପାପରେ ଅଲିପ୍ତ, ଯେପରି ଚାମ୍ପା ପତ୍ରରେ ପାଣି ଲାଗିଲେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜାତିର ପ୍ରମୁଖ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଧର୍ମ ଓ ଆଚାର—ଏହି ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ ହେଉଛି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ। କୌଣସି ଜିନିଷ ଅନୁମତି ବିନା ନ ନେବା, ଦାନ ଦେବା, ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା, ପାଠ କରିବା, ଜ୍ଞାନ, ଧନ, ତପସ୍ୟା, ସଉଚିତା, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ରୋଗ ନ ଥିବା—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସଂସାର ଚକ୍ର ଶେଷ କରିବାର କାରଣ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଧର୍ମରୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ ଏକାନ୍ତିକ ଧର୍ମ। ଉଚ୍ଚ ବର୍ଗରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାର୍ଜନ ଉପାୟ ଅଛି—ନିର୍ମଳ ପୂଜା ପାଠ, ନିର୍ମଳ ଅଧ୍ୟୟନ, ଓ ନିର୍ମଳ ଦାନ ଗ୍ରହଣ। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତଳୱାର ଚଳାଇ ରକ୍ଷା କରିବା, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋପାଳନ, କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବେ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ଗୁରୁ ସହ ବାସ, ଅଗ୍ନି ସେବା, ନିଜେ ଅଧ୍ୟୟନ, ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ, ମାଗି ଖାଇବା, ଗୁରୁ ସହ ଜୀବନ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବା; ମେଖଳା, ଜଟା, ଦଣ୍ଡ ବା ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବା। ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିଜ କର୍ମ କରି ଅଗ୍ନି ସେବା, ନିଜ ଧର୍ମରେ ରହି ନିଜ ନାୟିକା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେବା, କିନ୍ତୁ ପର୍ବଦିନରେ ନୁହେଁ। ଦେବ, ପିତୃ, ଭୂତମାନଙ୍କ ପୂଜା, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା—ଏହି ସବୁ ଗୃହସ୍ଥର ଧର୍ମ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପାଇଁ ଜଟା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଉପବୀତ, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ, ଦୁଧ, କନ୍ଦମୂଳ, ଜଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବା; ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ବ୍ରତ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ସେବା—ଏହି ସବୁ ଧର୍ମ। ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା, ତଳ ମୂଳରେ ବାସ, ଅସଙ୍ଗତା, ଶତ୍ରୁତା ନ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମତା, ଅନ୍ତର୍ ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା, ମନ୍ନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂୟମ, ମନପ୍ରବୃତ୍ତିର ଶୁଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଧର୍ମ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଶୁଚିତା, କ୍ଷମା, ଦୟା—ଏହି ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମୀ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ଗୃହସ୍ଥର ଦିନଚର୍ୟା କଥା କୁହେଁ। ଗୃହସ୍ଥ ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଶରୀର ଦୁଃଖ ଓ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବେ। ରାତି ଶେଷରେ ଉଠି, ଶୁଚି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରିବେ, ସବୁବେଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିବେ। ପ୍ରଭାତେ, ଦାନ୍ତ ମାଜି, ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରିବେ। ଦିନରେ ପ୍ରକୃତିକ ନିଷ୍କାସନ ସମୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବେ, ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଦିନ ଭଳି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଛାୟା, ଅନ୍ଧକାର, ରାତି କିମ୍ବା ଦିନ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଗୋମୟ, କାର୍କ, ରେଣୁଗୁହା ବା ନୂତନ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଜମିରେ ପବିତ୍ରତା ରଖିବେ। ପଥ, ଛାୟା, ଜଳ, ମନ୍ଦିର, ରେଣୁ ଗୁହା, ଉଇଁର ଗୁହାରେ କେବେ ନିଷ୍କାସନ କରିବେ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପବିତ୍ରିକୃତ ମାଟି, ଶ୍ମଶାନର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବେ ନାହିଁ। ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଏକଥର, ଦୁଇ ପାଇଁ ଦୁଇଥର ମାଟି ଦେଇ ବାମ ହାତରେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବେ। ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ଭାଗ ମାଟି ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ଉର୍ଧ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧି। ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ତିନି ଭାଗ, ମୂଦ୍ରା ପାଇଁ ଦଶ ଭାଗ, ପାଦ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ, ହାତ ପାଇଁ ଦଶ, ସାତ ଭାଗ ମାଟି ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଅର୍ଧ ମୁଠି ମାପ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭାଗ ତାହାର ଅର୍ଧ। ଯଦି କେହି ବସିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଶୁଦ୍ଧି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ସବୁବେଳେ ଅର୍ଧ ଶୁଦ୍ଧି କରିବେ; ଦିନରେ ଅର୍ଧ, ରାତିରେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କରିବା ନିୟମ। ଶାରୀରିକ ଭଲ ଥିବା ଲୋକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବେ, ରୋଗୀ ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ। ଚର୍ମ, ସୁକ୍ର, ରକ୍ତ, ମଜ୍ଜା, ଲାଲ, ପଖଣ୍ଡ, ମଳ, ମୁତ୍ର, କାନ ମେଳ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ନାକ ମେଳ, ଘମ—ମାନବ ଦେହର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଶୁଦ୍ଧି। ଏହି ସବୁ ଦୂର ହେଉଅଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଚିତା ରଖିବା ଦରକାର। ଅନୁଶାସନ ନ ମିଳିଥିବା ଲୋକ ନିୟମ ଅଧିକ କରିବେ ନାହିଁ। ଶୁଚିତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍। ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମାଟି ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ତର୍ ଶୁଦ୍ଧି ମନର ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା। ପ୍ରଥମେ ମୁଁହ ତିନିଥର ଜଳ ଦ୍ୱାରା କୁହାଇବା, ତାପରେ ଦୁଇଥର ପୋଞ୍ଚିବା। ପୋଞ୍ଚିବା ପରେ ବାଁ ଅଙ୍ଗୁଠି ତଳ ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ମୁଁହ ଛୁଇଁବା, ପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜନି ଦ୍ୱାରା ନାକ ଛୁଇଁବା। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନ ଛୁଇଁବା, କାନି ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ନାଭି ଏବଂ ହାତ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଛୁଇଁବା। ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଓ ତରଜନି ଦ୍ୱାରା ବାହୁ ଛୁଇଁବା। ପରେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଭାରତୀୟ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବନ୍ଦନା କରିବା।