ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ, ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଚର୍ଚ୍ଛାରେ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ, ସମମାପଦ ଛନ୍ଦରେ ‘ସଗୌ’, ‘ଭ୍ରୌ’, ‘ନଗଗା’ ଓ ‘ଆଖ୍ୟାନକୀ’ ନାମକ ଛନ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଅସମମାପଦ ଛନ୍ଦରେ ‘ତୌ’, ‘ଜୋ’, ‘ଗଗୌ’ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ସମମାପଦ ଚରଣରେ ‘ପାଦେ’, ‘ଜଟଜା’ ଓ ଦୁଇଟି ‘ଗୁରୁକ’ ଦିଆଯାଏ। ‘ବିପରୀତାଖ୍ୟାନକ’ ଅସମମାପଦ ଛନ୍ଦରେ ‘ଜସ’, ‘ତଜୌ’, ‘ଗଗୌ’ ରୂପେ ଦିଆଯାଏ; ସମମାପଦରେ ‘ତତୌ’, ‘ଜଗୌ’ ଦିଆଯାଏ; ଏଠାରେ ‘ଗଃ’ ନାମକ ଛନ୍ଦକୁ ପିଙ୍ଗଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏକ ଚରଣ ଓ ଅସମମାପଦ ଛନ୍ଦରେ ‘ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା’, ‘ନନୌ’, ‘ରୟୌ’ ଦିଆଯାଏ; ସମମାପଦ ଛନ୍ଦରେ ‘ନଜୌ’, ‘ଜରୌ’, ‘ଗଃ’ ଥାଏ—ଏହାକୁ ‘ବୈତାଳୀୟ’ କୁହାଯାଏ। ଆଉ ଏକ ଛନ୍ଦ ‘ଅପରବକ୍ତ୍ର’ ଓ ‘ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ’ କୁହାଯାଏ। ‘ବାଙ୍ମତୀ’ ଛନ୍ଦକୁ ‘ରଜରା’ କୁହାଯାଏ; ଦୁଇଟି ପଦରେ ‘ଜରଜା’ ଓ ‘ରଗୌ’ ଦିଆଯାଏ। ଏହାପରେ ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ, ପ୍ରଥମ ଚରଣରେ ଅଠଟି ଅକ୍ଷର, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ଷୋଳଟି, ଚତୁର୍ଥରେ କୁଡ଼ିଏଟି ଅକ୍ଷର ଥାଏ। ‘ଆପୀଡ଼’ କୁ ‘ସର୍ବଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାରେ ପୂର୍ବ ଚରଣ ଦ୍ୱୟରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଚରଣରେ ‘କଳିକା’ ଅଠ ଅକ୍ଷରରେ, ପ୍ରଥମରେ ‘ଅର୍କଜ’, ତୃତୀୟରେ ‘ଲବଳୀ’ ଓ ଅଠ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବବତ୍ ଦିଆଯାଏ। ଚାରିଏ ଚରଣ ଅଠ ଅକ୍ଷରରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ ‘ଅମୃତଧାରା’ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମରେ ‘ସଜୌ’, ‘ସଲୌ’; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ‘ନସଜା’, ‘ଗୋ’; ତୃତୀୟରେ ‘ଭନଭା’, ‘ଗଃ’; ଚତୁର୍ଥରେ ‘ସଜସା’, ‘ଜଗୌ’ ଦିଆଯାଏ। ପୂର୍ବବତ୍ ‘ସୌରଭକ’ ମିଳେ; ତୃତୀୟରେ ‘ଘ୍ରୌ’, ‘ରନୌ’, ‘ଭଗୌ’ ଦିଆଯାଏ। ‘ଲଲିତ’ ଅଦ୍ଗତା ପରି; ତୃତୀୟରେ ‘ଘ୍ରୌ’, ‘ନନୌ’, ‘ସସୌ’ ଦିଆଯାଏ। ‘ଉଦ୍ଗତ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ। ‘ଉପସ୍ଥିତ’ ଓ ‘ପ୍ରଚୁପିତ’ ରେ ପ୍ରଥମ ଚରଣରେ ‘ଘ୍ରୌ’, ‘ମସୌ’, ‘ଜଭୌ’; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ‘ଗୌ’; ତୃତୀୟରେ ‘ସନଜରା’, ‘ଗଃ’, ‘ନନୌ’; ଚତୁର୍ଥରେ ‘ନୌ’, ‘ନଜୌ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଚରଣ ପୂର୍ବବତ୍ ଦିଆଯାଏ। ତୃତୀୟରେ ‘ଘ୍ରୌ’ ବିଶେଷ; ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ‘ନୌ’, ‘ସନୌ’, ‘ନସୌ’। ‘ଆର୍ଷଭ’ ରେ ‘ତଜରାଃ’ ଚରଣରେ; ତୃତୀୟରେ ପୂର୍ବବତ୍; ଅନ୍ୟ ଚରଣ ପୂର୍ବବତ୍; ‘ତଜ୍ରାଃ’ କୁ ‘ଶୁଦ୍ଧବିରାଟ୍’ କୁହାଯାଏ। ଅସମାପଦ ଚରଣ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ଓ ଛଅ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ନୁହେଁ; ଏହା ‘ଦଶଧର୍ମା’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗାଥା ରୂପରେ ରହିଥାଏ। ଏବେ ସୂତ କହିଲେ, ପ୍ରସ୍ତାରରେ ପ୍ରଥମ ‘ଗୋ’, ତାପରେ ‘ଲଃ’, ତାପରେ ‘ପରତୁଲ୍ୟ’, ତାପରେ ‘ପୂର୍ବଗଃ’। ମଧ୍ୟଭାଗ ହରାଇଗଲେ, ସମସଂଖ୍ୟାରେ ‘ଲଃ’; ସମସଂଖ୍ୟାର ଅର୍ଧରେ, ଅସମସଂଖ୍ୟାରେ ‘ଗୁରୁଃ’। ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁସାରେ ‘ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣ’ କୁହାଯାଏ, ‘ଲଃ’ ରେ ଆରମ୍ଭ, ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ, ଶେଷରେ ‘ଏକ’। ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଧରେ ରୂପ ପରି; ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ। ଏତେ ଅର୍ଧରେ, ତାହାକୁ ଗୁଣ କରିବା; ଶେଷରେ ଦୁଇ ହ୍ରାସ କରିବା। ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ଏଭଳି ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାର ହୁଏ। ଲଘୁ ଓ ଗୁରୁ ଗଣନା, ପ୍ରଥମେ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ, ପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ; ସେଇ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇଗୁଣ କରି ଏକକ କରାଯାଏ, ଏହି ଛନ୍ଦର ସାର। ଏହାପରେ, ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ—ହେ ବୈଶ୍ୟମ୍ପାୟନ ଓ ଶୌନକ! ମୁଁ ଯେପରି ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲି, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀଙ୍କ ଆଚରଣ ପ୍ରକାର କହିବି। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ବୁଝିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବେଦାନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ନ ଦେଇଥିଲେ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ମଦର୍ଶନ ଚକ୍ଷୁ। ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ବେଦରେ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି ସ୍ମୃତିରେ; ତୃତୀୟଟି ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପ୍ରାପ୍ତ—ଏହି ତିନି ଧର୍ମ ନିତ୍ୟ। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଦୟା, ଲୋଭର ଅଭାବ, ଶିକ୍ଷା, ଉପାସନା, ନିୟମ, ଆତ୍ମସଂୟମ—ଏହି ଆଠ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଚିହ୍ନ। ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜସ୍ଵୀ ଥିଲା; ସେମାନେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ପରି। ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନିବାସ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣ; ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ—ଏହି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ। ଅନାହୃତ ନ ନେବା, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ପାଠ; ଜ୍ଞାନ, ଧନ, ତପ, ଶୂଚିତା, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ରୋଗମୁକ୍ତି। ସଂସାର ଚକ୍ର ଶେଷ ହେବାର କାରଣ କେବଳ ଧର୍ମ; ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ଓ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ। ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ସାଧାରଣ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ। ଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାପନ, ଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନ, ଶୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ—ଏହି ତିନି ଉତ୍ତମ ଜୀବିକା ପ୍ରକାର। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ର ଜୀବିକା ଓ ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷା; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋପାଳନ, କୃଷି, ବ୍ୟାପାର। ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସେବା, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରମାନୁସାରେ; ଛାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁସଙ୍ଗ, ଅଗ୍ନିସେବା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ। ତିନିଥର ଅଭିଷିକ୍ତ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ, ଭିକ୍ଷା, ଗୁରୁସଙ୍ଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ମେଖଳା, ଜଟା, ଦଣ୍ଡ, ଶିର ମୁଣ୍ଡାଇ, ଗୁରୁସଙ୍ଗ। ଅଗ୍ନିସେବା, ନିଜ କର୍ମରେ ଜୀବିକା; ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବା, ପର୍ବ ଦିନ ଛାଡ଼ି। ଦେବତା, ପିତୃ, ଭୂତଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଦୃଷ୍ଟି; ବେଦ-ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥ ସ୍ଥାପନ—ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ। ଜଟା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଭୂମିରେ ଶୟନ, ଉପବୀତ, ଅରଣ୍ୟବାସ, ଦୁଧ, ମୂଳ, ପାଣି, ଫଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର—ଏହି ଭିକ୍ଷୁକ ଧର୍ମ। ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ତିନିଥର ସ୍ନାନ, ବ୍ରତ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ସେବା—ଏହି ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଧର୍ମ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ମାଧୁକର ଭିକ୍ଷା, ବୃକ୍ଷମୂଳ ରେ ରହିବା, ଅସଙ୍ଗତା, ଶତ୍ରୁତା ନ ରଖିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ—ଏହି ସଂନ୍ୟାସୀ ଧର୍ମ। ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟ ରେ ସମଭାବ, ବାହ୍ୟ-ଅନ୍ତର୍ଗତ ପବିତ୍ରତା, ମୌନ, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ—ଏହି ସଂନ୍ୟାସୀ ଧର୍ମ।