ସୂତ ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଲେ— ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରକାର ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଛନ୍ଦର ପଦ ରଜଉ, ରଜଉ, ଗୋ ଓ ଲଃ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ କୃତି କୁହାଯାଏ; ତିନି ସପ୍ତକ ଗଣ ଯୋଗେ ସ୍ନଗ୍ଧରା, ପ୍ରକୃତି ଓ ମ୍ନଭନାଇସ୍ତ୍ରିୟ ଛନ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦିଗର୍କ ଯୁକ୍ତ ଭଦ୍ରକ ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା, ଗୋ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଳିତ, ଜଭଉ, ଜଭଳଗା ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହିପରି, ମତ୍ତାକ୍ରୀଡ଼ା, ଅଷ୍ଟ ବାଣ ଓ ଦଶ ଗଣ ଯୋଗେ ମଉ, ତନଉ, ନନଉ, ନଳଉ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତି ଛନ୍ଦ ହୁଏ; ଚିନ୍ନା ଛନ୍ଦକୁ ସଂକୃତି କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ, ଅର୍କ, ଭତଉ, ତନ୍ୱୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ; ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଛନ୍ଦ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ନଉ, ନଉ ଓ ଗୋ ଦ୍ୱାରା ଅତିକୃତି ଛନ୍ଦ ଘୋଷିତ; ଉତ୍କୃତି ଛନ୍ଦରେ ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ ଓ ମମତନାଇଁ ଦ୍ୱାରା ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ। ନନରସ ଓ ଲଘୁ ଦ୍ୱାରା ଅପବାହାଖ୍ୟକ ଛନ୍ଦ ହୁଏ; ଷଡ୍ ଗୁହ, ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ ଓ ଷଡ୍ ସଗଗା ଦ୍ୱାରା ଗଣ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ। ଚଣ୍ଡ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ ଓ ତାପରେ ଅଗରା ରହିଛି; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ। ସୂତ କହିଲେ, ଯଦି ସସସଲଗା ଅସମପଦରେ ଆସେ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ଉପଚିତ୍ରକ କୁହାଯାଏ; ସମପଦରେ ଭଉ, ଭଗଗା ଡୃତମଧ୍ୟା, ଭଭଉ, ଭଗଉ ରହିଛି। ଅସମପଦରେ ଗଃ ଦେଖାଯାଏ; ଅନ୍ୟଠାରେ ନଜଉ, ଜ୍ୟଉ, ଗଣଉ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଅସମଛନ୍ଦରେ ଗଃ ଦ୍ରୁତ ହୁଏ; ସମଛନ୍ଦରେ ଭଉ, ଭୋ, ଗଗଉ, ଗଣାଃ। ଅସମପଦରେ ତଜଉ, ରୋ, ଗଃ; ସମଛନ୍ଦରେ ମସଉ, ଜଗଉ, ଗରୁଃ। ଭଦ୍ରବିରାଟ୍ କେତୁମତୀ ଅସମଛନ୍ଦରେ ସଜଉ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦିଷ୍ଟ। ସଗଉ ସମଛନ୍ଦରେ, ଭ୍ରଉ, ନଗଗା, ଆଖ୍ୟାନକୀ; ତାପରେ ଅସମଛନ୍ଦରେ ତଉ, ଜୋ, ଗଗଉ। ସମପଦରେ ପାଦେ, ଜଟଜା, ଦୁଇ ଗୁରୁକା। ବିପରୀତାଖ୍ୟାନକ ଅସମଛନ୍ଦରେ ଜସ, ତଜଉ, ଗଗଉ; ସମଛନ୍ଦରେ ତତଉ, ଜଗଉ; ଗଃ କୁ ପିଙ୍ଗଳ କହିଛନ୍ତି। ପଦରେ ଓ ଅସମଛନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା, ନନଉ, ରଯଉ; ସମଛନ୍ଦରେ ନଜଉ, ଜରଉ, ଗଃ—ଏହାକୁ ବୈତାଳୀୟ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଅପରବକ୍ତ୍ର, ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ। ବାଙ୍ମତୀ ରଜରା; ପଦଦ୍ୱୟରେ ଜରଜା ଓ ରଗଉ। ଏବେ ସୂତ କହିଲେ, ଚାରିପଦୀୟ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରଥମ ପଦରେ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାର ଅକ୍ଷର, ତୃତୀୟରେ ଷୋଳ ଅକ୍ଷର, ଚତୁର୍ଥରେ ବିସ୍ ଅକ୍ଷର ଥାଏ। ଆପୀଡ଼ ଛନ୍ଦକୁ ସର୍ବଳ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବ ପଦ ଦ୍ୱୟରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ କଳିକା ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର, ପ୍ରଥମରେ ଅର୍କଜ, ତୃତୀୟରେ ଲବଳୀ, ପୂର୍ବ ଭଳି ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର; ଚାରିଉଁ ପଦରେ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅମୃତଧାରା କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମରେ ସଜଉ, ସଲଉ; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ନସଜା, ଗୋ; ତୃତୀୟରେ ଭନଭା, ଗଃ; ଚତୁର୍ଥରେ ସଜସା, ଜଗଉ ଥାଏ। ଏହିପରି, ସୌରଭକ ତୃତୀୟ ପଦରେ ଘ୍ରଉ, ରନଉ, ଭଗଉ; ଲଳିତ ଅଦ୍ଗତ ଭଳି; ତୃତୀୟରେ ଘ୍ରଉ, ନନଉ, ସସଉ। ଉଦ୍ଗତ ଅନ୍ତ, ଉପସ୍ଥିତ, ପ୍ରଚୁପିତ: ପ୍ରଥମରେ ଘ୍ରଉ, ମସଉ, ଜଭଉ; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଗଉ; ତୃତୀୟରେ ସନଜରା, ଗଃ, ନନଉ; ଚତୁର୍ଥରେ ନଉ, ନଜଉ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ ପୂର୍ବଭଳି। ତୃତୀୟରେ ଘ୍ରଉ ବିଶିଷ୍ଟ; ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ନଉ, ସନଉ, ନସଉ। ଆର୍ଷଭରେ ତଜରାଃ ପଦରେ; ତୃତୀୟରେ ପୂର୍ବଭଳି। ଅନ୍ୟେଁ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଭଳି; ତଜ୍ରାଃକୁ ଶୁଦ୍ଧବିରାଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଉପସ୍ଥିତ, ପ୍ରଚୁପିତ ଅନ୍ତ। ପଦରେ ଅସମଅକ୍ଷର ହେଲେ, ପଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଷଡ଼ ଅରମ୍ଭରୁ ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ଦଶଧର୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗାଥା ଭଳି। ପ୍ରସ୍ତାରରେ ପ୍ରଥମ ଗୋ, ତାପରେ ଲଃ, ତାପରେ ପରତୁଲ୍ୟ, ପୂର୍ବଗଃ; ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲେ, ସମଅଂଶରେ ଲଃ; ସମର ଅଧାରେ, ଅସମରେ ଗୁରୁଃ। ଉଲ୍ଟା କ୍ରମକୁ ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣ କୁହାଯାଏ, ଲଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କହାଯାଏ, ଶେଷରେ ଏକ। ସଂଖ୍ୟା ଅଧାରେ ରୂପ ଭଳି; ଶୂନ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କୁହାଯାଏ। ଏତିକି ଅଧାରେ, ଗୁଣା କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ତରେ ଦୁଇ କମ କରି। ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାର ଭଳି ନିୟୋଜିତ ହୁଏ। ଲଘୁ ଓ ଗୋଳର ଗଣନା, ପ୍ରଥମେ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ, ପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଭାବେ; ଏହି ଗଣନା ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି, ଏକକ କରିବା, ଏହି ଛନ୍ଦର ସାର। ଏହିପରି ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପରେ, ସୂତ କହିଲେ: ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀର ଆଚରଣ ଏଠି କହିବି। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ବୁଝି, ମନୁଷ୍ୟ ବେଦୀୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦୀୟ କର୍ମ ନ ଥିଲେ ସ୍ମାର୍ତ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାରେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ। ପରମ ଧର୍ମ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ମୃତିରେ ମିଳେ; ତୃତୀୟ ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ଲଭ୍ୟ—ଏହି ତିନି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଦୟା, ଲୋଭ ନ ଥିବା, ଶିକ୍ଷା, ଉପାସନା, ସଂଯମ—ଏହି ଆଠ ଶୁଭ ଶିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ। ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜରୁ ତିଆରି, ସେମାନେ ପାପରେ ଅଲିପ୍ତ, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳ ଭଳି। ବର୍ଗମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଧାନ ଗୃହ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ—ଏହି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ। ଅପରଦାନ ନ କରିବା, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ପାଠ; ଜ୍ଞାନ, ଧନ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, କୁଳୀନ ଜନ୍ମ, ରୋଗ ନ ଥିବା। ସଂସାର ଚକ୍ର ନିବୃତ୍ତିର କାରଣ କେବଳ ଧର୍ମ; ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଓ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ। ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦାନ—ଏହି ତିନି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ସାଧାରଣ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ।