ସୂତ ମୁନି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—ଓ ବିପ୍ରମଣ୍ଡଳୀ, ଚଁଦ ଓ ଶବ୍ଦର ଗଠନ ନିୟମ ନେଇ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଆମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛୁ। ଚଁଦର ଚ୦ଟି ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାପ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ତାହାର ସହଚର ଚଁଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରସଗ୍ରହ ଚଁଦ, ଶ୍ରକ୍ସ୍ରା ଓ ବସୁଶୈଳ ଚଁଦ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ମାନ୍ୟତା ରଖନ୍ତି। ମଣିଗୁଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମାଲିନୀ ଚଁଦ ଗଠନ କରେ; ନନମା ଚଁଦ ଚାଲିଥାଏ; ବସୁସ୍ଵର ଚଁଦ, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକ ଚଁଦ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି। ଏଲା, ସୟଉ, ନନଉ—ଏଠି ଅଠ ସିତ୍ରଲେଖା ନୋଟ୍ସ ଥିଲେ; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଏହିପରି ଯେଉଁ ଚଁଦ ଗଠିଥାଏ, ଏହାକୁ ଶର୍କରୀ ଚଁଦ କୁହାଯାଏ। ସ୍ଵରା ଠାରୁ ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜୃମ୍ଭିତ, ଭ୍ରନନା ଓ ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ—ଏଠି ଏଠ ଶବ୍ଦ ନିୟମରେ ପିଙ୍ଗଳା ଚଁଦ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ରସରୁଦ୍ର ସହିତ ଶିଖରିଣୀ ଚଁଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା ଓ ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଚଁଦ ପୃଥ୍ୱୀ, ଜସଉ ଓ ଜସୟଲା ଗୁରୁ। ଦଶ ନୋଟ୍ସ ସହିତ ବଂଶପତ୍ର ଚଁଦ ତଳେ ପଡ଼େ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ; ଷଟ୍ ବେଦାଶ୍ୱ ସହିତ ହରିଣୀ ଚଁଦ, ନସମା ଓ ରସଲା ଗୁରୁ। ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଚଁଦ ଷଟ୍ ନାଗ, ମଭନା, ତତଗା ଗୁରୁ; ନର୍ଦଟକ, ନଜଭଜା, ଜଲଉ ଓ ଗଉ ମଧ୍ୟ ଚଁଦ ଅଟୁଟ। ସପ୍ତର୍ତ୍ୱ ଚଁଦ, କୋକିଳ ଓ କମତ୍ୟଷ୍ଟି ପୂର୍ବବତ; ଭୂତର୍ତ୍ୱ ଓ ଅଶ୍ୱ, କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ ଧୃତି। ରସର୍ତ୍ୱ ଓ ଅଶ୍ୱ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ—ଏହା ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ଚଁଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ମଃ, ସୂର୍ଯ୍ୟଶ୍ୱ, ସଜ୍ସତା, ଷ୍ଟଗଉ। ଅତିଧୃତି ଚଁଦ ଘୋଷିତ, ପରେ କୃତି ଆସେ; ଷ଼୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ, ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା ଗୁରୁ। ବୃତ୍ତ ଚଁଦ, ରଜଉ, ପଦେ ରଜଉ, ରଜଉ, ଗଉ, ଲଃ—ଏହା କୃତି; ତିନି ସାତ ସହିତ ସ୍ନଗ୍ଧରା, ପ୍ରକୃତି, ମ୍ନଭନାଇସ୍ତ୍ରିୟଇଃ। ଦିଗର୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରକ ଚଁଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା, ଗଉ; ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଲିତ, ଜଭଉ, ଜଭଲଗା ଚଁଦ। ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା ଓ ଅଠ ବାଣ ଓ ଦଶ, ମଉ, ତନଉ, ନନଉ; ନଲଉ ଓ ଗୁରୁ, ବିକୃତି ଚଁଦ, ଚିନ୍ନା ସଂକୃତି। ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ ଓ ଅର୍କ, ଭତଉ, ତନ୍ବୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଗଣ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ପଦ, ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ। ନଉ, ନଉ, ଗଉ—ଅତିକୃତି ଚଁଦ ଘୋଷିତ; ଉତ୍କୃତି ଚଁଦ; ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ, ମମତନୈଃ, ଭୁଜଙ୍ଗବିଜ୍ରମ୍ଭିତ ଚଁଦ। ନନରସ ଓ ଲଘୁ, ଅପବାହାଖ୍ୟକ ଚଁଦ; ଷଟ୍ ଗୁହ ଓ ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ, ଷଟ୍ ସଗଗା ଗଣ। ଚଣ୍ଡ ଚଁଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ, ତାପରେ ଅଗର; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହିପରି ଚଁଦର ଶବ୍ଦ ଗଠନର ଅନୁସୂଚୀ ସୂତ ମୁନି ଖୋଲାସା କରିଲେ—ଯଦି ଅସମପଦେ ସସସଲଗା ଆସେ, ଉପଚିତ୍ରକ ଚଁଦ କୁହାଯାଏ; ସମପଦେ ଭଉ, ଭଗଗା ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଭଭଉ, ଭଗଉ। ଅସମପଦେ ଗଃ ଦେଖାଯାଏ; ଅନ୍ୟଠାରେ ନଜଉ, ଜ୍ୟଉ, ଗଣଉ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଅସମପଦେ ଗଃ ଚଁଦ ଶୀଘ୍ର; ସମପଦେ ଭଉ, ଭୋ, ଗଗଉ, ଗଣାଃ; ଅସମପଦେ ତଜଉ, ରୋ, ଗଃ; ସମପଦେ ମସଉ, ଜଗଉ, ଗରୁଃ; ଭଦ୍ରବିରାଟ୍କେତୁମତୀ ଅସମପଦେ ସଜଉ। ସମପଦେ ସଗଉ, ଭ୍ରଉ, ନଗଗା, ଆଖ୍ୟାନକୀ; ଅସମପଦେ ତଉ, ଜୋ, ଗଗଉ; ସମପଦେ ପାଦେ, ଜତଜା, ଦୁଇ ଗୁରୁକ; ଭିପରୀତାଖ୍ୟାନକ ଅସମପଦେ ଜସ, ତଜଉ, ଗଗଉ; ସମପଦେ ତତଉ, ଜଗଉ; ଗଃ ପିଙ୍ଗଳା କହିଛି। ପଦରେ ଓ ଅସମପଦେ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା, ନନଉ, ରୟଉ; ସମପଦେ ନଜଉ, ଜରଉ, ଗଃ—ଏହାକୁ ବୈତାଳୀୟ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଚଁଦ ଅପରବକ୍ତ୍ର ଓ ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ। ବାଙ୍ମତୀ—ରଜରା; ଦୁଇ ପଦରେ ଜରଜା ଓ ରଗଉ। ଏହିପରି ଚଁଦର ଗଠନ ନିୟମ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଅନୁସୂଚୀ ସୂତ ମୁନି ଖୋଲାସା କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ପଦରେ ଅଠ ଶବ୍ଦ, ଦ୍ଵିତୀୟ ପଦରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଶବ୍ଦ, ତୃତୀୟ ପଦରେ ଷୋଡଶ ଶବ୍ଦ, ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ କୁଶଳ ଶବ୍ଦ ଥାଏ। ଆପୀଡ଼ାକୁ ସର୍ବଲା କୁହାଯାଏ, ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଆଗ ପଦରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଦ୍ଵିତୀୟ ପଦରେ କଳିକା ଅଠ ଶବ୍ଦ; ପ୍ରଥମରେ ଅର୍କଜ; ତୃତୀୟରେ ଲବଳୀ, ପୂର୍ବବତ୍ ଅଠ ଶବ୍ଦ। ଚାରି ପଦରେ ଅଠ ଶବ୍ଦ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅମୃତଧାରା କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଚଁଦର ଚାରି ପଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନିୟମ ଶେଷ। ପ୍ରଥମରେ ସଜଉ, ସଲଉ; ଦ୍ଵିତୀୟରେ ନସଜା, ଗଉ; ତୃତୀୟରେ ଭନଭା, ଗଃ; ଚତୁର୍ଥରେ ସଜସା, ଜଗଉ। ପୂର୍ବବତ୍ ସୌରଭକ ଆସେ; ତୃତୀୟରେ ଘ୍ରଉ, ରନଉ, ଭଗଉ। ଲଲିତ ଅଦ୍ଗତରେ; ତୃତୀୟରେ ଘ୍ରଉ, ନନଉ, ସସଉ। ଉଦ୍ଗତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁସୂଚୀ ଶେଷ। ଉପସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଚୁପିତ: ପ୍ରଥମରେ ଘ୍ରଉ, ମସଉ, ଜଭଉ; ଦ୍ଵିତୀୟରେ ଗଉ; ତୃତୀୟରେ ସନଜରା, ଗଃ, ନନଉ; ଚତୁର୍ଥରେ ନଉ, ନଜଉ, ପୂର୍ବବତ୍। ତୃତୀୟରେ ଘ୍ରଉ ବିଶେଷ; ଚଁଦ ନଉ, ସନଉ, ନସଉ। ଆର୍ଷଭ ପଦରେ ତଜରାଃ; ତୃତୀୟରେ ପୂର୍ବବତ୍; ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବବତ୍; ତଜରାଃ ଶୁଦ୍ଧବିରାଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଉପସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଚୁପିତର ଅନୁସୂଚୀ ଶେଷ। ଅସମ ଶବ୍ଦ ସଂଖ୍ୟା ଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ଅଥବା ଷଟ୍ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏଠି ଚଁଦ ନୁହେଁ; ଏହା ଦଶଧର୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗାଥା ରୂପରେ। ପ୍ରସ୍ତାରରେ ପ୍ରଥମ ଗଉ, ତାପରେ ଲଃ, ପରତୁଲ୍ୟ, ପୂର୍ବଗଃ; ମଧ୍ୟ ହାରାଇଯିବାରେ, ସମ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲଃ; ସମର ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ଅସମରେ ଗୁରୁଃ। ବିପରୀତ କ୍ରମକୁ ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣ କୁହାଯାଏ, ଲଃ ଦୁଇଥର ଉଲ୍ଲେଖ, ଏକରେ ଶେଷ। ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଦ୍ଧରେ ରୂପାନୁସାରେ; ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ; ଏତିକି ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଗୁଣି ଏହି ଚଁଦର ମୂଳ ଅନୁସୂଚୀ। ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାରରେ ବିସ୍ତୃତ। ଛୋଟ ଓ ଗୋଳ ଗଣନା, ପ୍ରଥମେ ଆଙ୍ଗୁଠି, ତାପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ; ସେହି ଗଣନାକୁ ଦୁଇଗୁଣା, ଏକାକୀ କରି, ଏହି ଚଁଦର ମୂଳ ଅନୁସୂଚୀ ଘୋଷିତ। ଏହିପରି ଚଁଦ ଓ ଶବ୍ଦର ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆଚରଣ ମୁଁ ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହିବି।