ସୂତଜୀ ମହାରାଜ କଥା କହିଲେ—ଏହି ଚନ୍ଦୋବିଧିର ଅପୂର୍ବ ବିବରଣା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ରଣସାଇ ସହିତ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାକୁ ହଳମୁଖୀ କୁହାଯାଏ; ନୌ ମଃ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ତାହା ସନ୍ତାନ ଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ବୃହତୀ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସ୍ମୌ ଜଗଉ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ। ପଣବ ମାନୟଗଇ ରୂପରେ ଅଛି, ଏଠାରେ ମୟୂରସାରିଣୀ ତିଆରି ହୁଏ; ରଜା ଓ ରଗା ସହିତ ରୁକ୍ମବତୀ ଭମୌ ସଗଉ ଭାବେ ଅଛି। ପଙ୍କ୍ତି ନାମକ ଛନ୍ଦ କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ମ, ଭ, ଓ ଗ ଧ୍ୱନି ଯୁକ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଣୀ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଏହା ଲୋକମାନେ ଓ ଗାୟମାନେ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ 'ଗ', 'ଭି', ଓ 'ଇନ୍ଦ୍ର' ସହିତ ଏବଂ 'ଜ' ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେହିଠିକୁ ଗୁପପୂର୍ବିକା କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠି ଉପଜାତି ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁମୁଖୀ, ନଜଜା, ଓ ଲଗଉ କୁହାଯାଏ; ଭଭଭା ଓ ଗଉ ଡୋଢକା, ଶାଳିନୀ ମତତା ଓ ଗଗଉ, ଏହିପରି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି। ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଜଗତର ବିଭେଦ କୁ ମମତା ଗଗଉ କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରୀଭତଉ ଓ ନନଗା ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅ ଅକ୍ଷରରେ ରଚିତ। ମଗନା ଓ ଗଉ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ଖେଳ ନାମରେ ଅଛି; ରଥୋଦ୍ଧତ ଓ ଅର୍ଣ୍ଣଉ ରଳଗାଃ, ସ୍ୱାଗତ ଓ ରଣଭା ଗଗଉ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ବୃତ୍ତା, ନନଉ, ସଗଉ, ଓ ଗଃ ସମାନ ମାପର; ରଜରା ଓ ଲଗଉ ଶ୍ୟେନିକା, ଜସତା ଓ ଗଉ ଶିଖଣ୍ଡିତ; ଏହିପରି ତୃଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦକୁ ମହାପୁରୁଷ ପିଙ୍ଗଳ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ରଣଉ, ଭସଉ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ତ୍ମା ବଂଶସ୍ଥ ଛନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି, ଜତଉ ଓ ଜରଉ; ତାପରେ ଜରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ବେଦସୈଷ୍ଟୋଟକ ଭାବରେ, ନଭଉ ଓ ଭ୍ରଉ ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତ, ପୁଟ ନନଉ ଓ ମୟଉ। ବସୁବେଦ ଶାନ୍ତି ଆନେ, ଏହି ଖୁସିମୁହଁ ନାମ ନୟନା, ଯେପରି ନନରରା କହିଛନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଓ ଜଳରେ ବହୁଥିବା ଭଳି ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ, ତାହାକୁ ଷ୍ଟ୍ରଗ୍ବିଣୀ କୁହାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦରେ ଚତୁର୍ଜସଉ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ଅଛି। ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ନାମକ ଛନ୍ଦ ଚାରି ପଦ ଥାଏ; ମଣିମାଳା ପ୍ରୟମ୍ବଦା ଓ ନଭଜ୍ରୟି, ଏବଂ ତୟଉ, ତୟଉ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଗୁହାବକ୍ତ୍ର ସହିତ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଳିତା ଓ ତଭଉ, ଜରଉ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ମାପିତ ଅକ୍ଷର, ସଜସସଇ, ନନଉ ଓ ଭରଉ ଭାବରେ ଅଛି। ମମଉ ଓ ଯୟଉ ଭୈଷ୍ଣବଦେବୀ, ପଞ୍ଚାଶୀ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯତି କୁହାଯାଏ; ମଭଉ ଓ ସମଉ, ଜଳଧରମାଳା ଓ ଅବ୍ଧ୍ୟ ସହିତ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଯତି କୁହାଯାଏ। ନଉ, ତତଉ, ଓ ଗଃ କ୍ଷମାବୃତ୍ତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରସ ସହିତ ଯତି; ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନଉ, ଜ୍ରଉ, ଗଃ, ଦଶାଗ୍ନି ସହିତ ଯତି। ଜଭଉ, ସଜଉ, ଗଃ ରୁଚିରା, ଚତୁର୍ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି; ମତ୍ତମୟୂର ମତୟାଃ, ସଗଉ ଦେବଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି। ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜସା ଓ ଜଗଉ; ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ଓ ମଗଉ; ନନଉ, ତତଉ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ ସପ୍ତ ରସ ସହିତ ଯତି। ଅସମ୍ବାଧା ମତନସା ଓ ଗଗଉ, ବାଣଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି; ନନରା ଲଘୁଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱର ସହିତ ଅପରାଜିତା କୁହାଯାଏ। ନନଉ, ଭନଉ, ପ୍ରହରଣକଳିକା ଲଗଉ ଭାବରେ; ବସନ୍ତତିଳକା, ସିଂହୋନ୍ନତା, ତଭ୍ଜା ଜଗଉ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଅଛି। ଭଜଉ, ସନଉ, ଗଗାବିନ୍ଦୁ ବଦନାଥ ଓ ସୁକେଶରମ୍; ନରନା, ରଳଗାଃ, ପାଦେ, ଶର୍କରୀ ଏପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଚୌଦ୍ଦ ଅକ୍ଷରର ଛନ୍ଦ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଓ ତାହାର ସାଥୀମାନେ; ରସଗ୍ରହ ଛନ୍ଦ, ସ୍ରକ୍ସ୍ରା, ଓ ବସୁଶୈଳ ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ମଣିଗୁଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମାଳିନୀ ଛନ୍ଦ ତିଆରି କରେ, ନନମା ଆଗେଇଯାଏ; ବସୁସ୍ୱର ଛନ୍ଦ ଏପରି, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା, ପ୍ରଭଦ୍ରକ ମଧ୍ୟ। ଏଳା, ସୟଉ, ନନଉ—ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଲେଖା ସ୍ୱର ଯେଉଁଠି ଅଛି; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ଅଛି, ଏହିଠିକୁ ଶର୍କରୀ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱରାଠାରୁ ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜୃମ୍ଭିତ, ଭ୍ରଣନା, ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ, ପିଙ୍ଗଳ ଛନ୍ଦ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଅଛି। ରସରୁଦ୍ର ସହିତ ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା, ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଛନ୍ଦ ପୃଥ୍ୱୀ, ଜସଉ, ଜସୟଲା, ଗୁରୁ। ଦଶ ସ୍ୱର ସହିତ ବଂଶପତ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ; ଷଡ୍ ବେଦାଶ୍ୱ ସହିତ ହରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ନସମା, ରସଲା, ଗୁରୁ। ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଛନ୍ଦ ଷଡ୍ ନଗ, ମଭନା, ତତଗା, ଗୁରୁ; ନର୍ଦଟକ, ନଜଭଜା, ଜଳଉ, ଗଉ ମଧ୍ୟ ଛନ୍ଦ। ସପ୍ତ ଋତୁ ଛନ୍ଦ, କୋକିଳ, କାମତ୍ୟଷ୍ଟି ପୂର୍ବବତ୍; ଭୂତଋତୁ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ, ଧୃତି। ରସଋତୁ ଓ ଅଶ୍ୱ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ, ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ଛନ୍ଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ମଃ, ସୂର୍ୟାଶ୍ୱ, ସଜସତା, ଷ୍ଟଗଉ। ଅତିଧୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ତାପରେ କୃତି; ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ ସହିତ ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା, ଗୁରୁ। ବୃତ୍ତ ଛନ୍ଦ ରଜଉ, ରଜଉ ପଦରେ, ରଜଉ, ଗଉ, ଲଃ, କୃତି; ତିନି ସପ୍ତ ସ୍ନଗ୍ଧରା, ପ୍ରକୃତି, ମ୍ନଭନଇସ୍ତ୍ରିୟଇଃ। ଦିଗର୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରକ ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା, ଗଉ ରୂପେ; ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଳିତା, ଜଭଉ, ଜଭଲଗା ଛନ୍ଦ। ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ବାଣ, ଦଶ, ମଉ, ତନଉ, ନନଉ; ନଳଉ ଓ ଗୁରୁ, ବିକୃତି ଛନ୍ଦ, ଛିନ୍ନାକୁ ସଂକୃତି କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ ଓ ଅର୍କ, ଭତଉ, ତନ୍ବୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଗଣ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ପଦ, ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ। ନଉ, ନଉ, ଗଉ—ଅତିକୃତି ଛନ୍ଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଉତ୍କୃତି ଛନ୍ଦ; ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ, ମମତନୈଃ ସହିତ ଭୁଜଙ୍ଗବିଜ୍ରୁମ୍ଭିତ ଛନ୍ଦ। ନନରସ ଓ ଲଘୁ ସହିତ ଅପୱାହାଖ୍ୟକ ଛନ୍ଦ; ଷଡ୍ ଗୁହା ଓ ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ, ଷଡ୍ ସଗଗା ଗଣ। ଚଣ୍ଡ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ, ତାପରେ ଅଗର; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏଉଁଠି ସୂତଜୀ କହିଲେ—ଯଦି ସସସଲଗା ଅସମପଦେ ଆସେ, ତେବେ ତାହାକୁ ଉପଚିତ୍ରକ କୁହାଯାଏ; ସମପଦେ ଭଉ, ଭଗଗା ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଭଭଉ, ଭଗଉ ଭାବରେ।