ଏକ ସମୟରେ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ସୂତ ମୁନି ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଛନ୍ଦ ଓ ମାନ୍ୟ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ ଏହିପରି କହିଲେ—ନବ, ମଳା ଏବଂ ସମାନ ଭାବରେ ଯୋ, ନ୍ଲାଉ, ଓ ସାଗରରେ ଯେପରି, ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଶେଷରେ ଯାଉଛି। ବିଶ୍ଲୋକା ଚାରି ଥର କିମ୍ବା ତାହାର ଦୁଇ ଗୁଣା, ନବାସିକା ନାମରେ ପରିଚିତ। ବାଣ ଛନ୍ଦରେ, ଏଠାରେ ଅଠ ଓ ନଉ, ଲା ହେଉଛି ଚିତ୍ରା, ଯାହା ଶୋଳ ଅଂଶରେ ଥାଏ; ସମାନ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହା ପଦାକୁଳକ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏଠି ମାତ୍ରା ବିନା ଛନ୍ଦରେ କେବଳ ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ; ଲା ଅକ୍ଷର ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ବିନା, ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ସଦା ଚରଣରେ ଲା ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏହି ନିୟମ ଅଟଳ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ଅଠାଉଁ ଲା ଯାଉଛି; ଶିରୋଭାଗରେ ତିରିଶ ଲା ଯାଉଛି, ଖଞ୍ଜାର ବିପରୀତରେ ଏହିପରି ହୁଏ। ଅନଙ୍ଗ କ୍ରୀଡାରେ ଶୋଳ ଲା, ଶେଷରେ ବତ୍ତିଶ ଲା; ଦୁଇ ଚରଣରେ ସତାଇଶ ଲା ଯାଉଛି, ଦୁଇଁ ଅତି ରମ୍ୟ। ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଛନ୍ଦ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଛନ୍ଦ ବିବେଚନ କରିବି। ସୂତ କହିଲେ—ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥ ଜେନା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଉତ୍ୟୁକ୍ଥା ଦୁଇ ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ସହିତ ନାରୀ ଭାବରେ; ମୋ ନାରୀ, ରୋ ହରିଣୀ, ମଧ୍ୟା ମଗଉ, କନ୍ୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ଭୋ ଗଉ ପଙ୍କ୍ତି ଭାବରେ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି, ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ତୟଉ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି; ନୟା ଓ ବାଲ-ଲଳିତା ସହିତ ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଅଟୁଟ। ମସଗଇ ଓ ମଦଲେଖା ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି; ଭଉ ଗଉ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା ମମଉ ଗଗଉ। ମାଣବକ ଭାଟ୍ତଲଗା, ମ୍ନଉ ଗଉ ହଂସରୁତ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ; ସମାନିକା, ରଜଗଲା, ଜରଲା, ଗଃ ପ୍ରମାଣିକା; ଏହି ଦୁଇ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ରନସଇ ସହିତ ହଲମୁଖୀ; ନଉ ମଃ ଶିଶୁ-ଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ; ଏହା ବୃହତୀ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସ୍ମଉ ଜଗଉ ଏହାର ତେଜୋମୟ ରୂପ। ପଣବ ମନୟଗଇ, ମୟୂରସାରିଣୀ ଗଠିତ; ରଜା ଓ ରଗା ସହିତ ରୁକ୍ମବତୀ ଭମଉ ସଗଉ। ପଙ୍କ୍ତି ଛନ୍ଦ ମନୋହର ଅକ୍ଷରରେ ଶୋଭିତ ଚରଣ, 'ମ', 'ଭ', 'ଗ' ଶବ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ, ଲୋକ ଓ ଗୋମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଏହାରେ, 'ଗ', 'ବି', 'ଇନ୍ଦ୍ର' ଓ 'ଜ' ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ଛନ୍ଦ ଗୁପପୂର୍ବିକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦ, ଉପଜାତି ଶେଷରେ, ସୁମୁଖୀ, ନଜଜା, ଲଗଉ; ଭଭଭା ଓ ଗଉ ଡୋଢକା, ଶାଳିନୀ ମତତା ଓ ଗଗଉ। ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଜଗତର ବିଭେଦ ମମତା ଗଗଉ; ଶ୍ରୀଭତଉ ଓ ନନଗା ପଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ। ମଗନା ଓ ଗଉ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଖେଳା; ରଥୋଦ୍ଧତା ଓ ଅର୍ଣ୍ନଉ ରଲଗାଃ, ସ୍ୱାଗତ ଓ ରନଭା ଗଗଉ। ବୃତ୍ତା, ନନଉ, ସଗଉ, ଗଃ ସମାନ ମାପରେ; ରଜରା ଓ ଲଗଉ ଶ୍ୟେନିକା, ଜସତା ଓ ଗଉ ଶିଖଣ୍ଡିତା; ଏହି ଭାବରେ ବିଶିଷ୍ଟ ପିଙ୍ଗଳା ତୃଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ରନଉ, ଭସଉ, ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ତ୍ମା ବଂଶସ୍ଥ ଛନ୍ଦରେ, ଜତଉ ଓ ଜରଉ; ତାପରେ ଜରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ବେଦସଇଷ୍ଟୋଟକ; ନଭଉ ଓ ଭ୍ରଉ ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତା, ପୁଟା ନନଉ ଓ ମୟଉ। ବସୁବେଦା ଶାନ୍ତି ଆଣେ, ଏହି ମୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ନୟନା ନାମରେ, ନନରରା ଉଚ୍ଚାରିତ। ଏହି ଛନ୍ଦ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଓ ଜଳ ପରି ଚଳିତ, ଷ୍ଟ୍ରଗ୍ବିଣୀ ଭାବରେ, ପ୍ରତି ଚରଣରେ ଚତୁର୍ ଚତୁର୍ ଜସଉ ଅତି କୁଶଳ। ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଛନ୍ଦ ଚାରି ଚରଣରେ; ମଣିମାଳା ପ୍ରୟମ୍ବଦା ଓ ନଭଜ୍ରାଇ, ତୟଉ ତୟଉ ସହିତ ଗଠିତ। ଗୁହବକ୍ତ୍ର ସହିତ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଳିତା, ତଭଉ ଓ ଜରଉ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ମାପିତ ଅକ୍ଷର ଓ ସଜସସଇ, ନନଉ ଓ ଭରଉ। ମମଉ ଓ ଯୟଉ ବୈଶ୍ୱଦେବୀ, ପଞ୍ଚାଶ ଅଶ୍ଵ ସହିତ ଯତି ନାମରେ; ମଭଉ ଓ ସମଉ, ଜଳଧରମାଳା ଓ ଅବ୍ଧ୍ୟା ସହିତ ଯତି ଭାବରେ। ନଉ, ତତଉ, ଗଃ କ୍ଷମାବୃତ୍ତ; ଅଶ୍ୱ ଓ ରସ ସହିତ ଯତି; ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନଉ, ଜ୍ରଉ, ଗଃ, ଦଶ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯତି। ଜଭଉ, ସଜଉ, ଗଃ ରୁଚିରା, ଚାରି ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି; ମତ୍ତମୟୂର, ମତୟାଃ ଓ ସଗଉ ଦିବ୍ୟ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି। ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜସା ଓ ଜଗଉ; ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ଓ ମଗଉ; ନନଉ, ତତଉ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ, ସାତ ରସ ସହିତ ଯତି। ଅସମ୍ବାଧା, ମତନସା ଓ ଗଗଉ, ବାଣ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି; ନନରାଃ ଲଘୁଗୁରୁ, ସ୍ୱର ସହିତ ଅପରାଜିତା ନାମରେ। ନନଉ, ଭନଉ, ପ୍ରହରଣକଲିକା ଲଗଉ; ବସନ୍ତତିଳକା, ସିଂହୋନ୍ନତା, ତଭ୍ଜା ଜଗଉ ଗୁରୁ। ଭଜଉ, ସନଉ, ଗଗାବିନ୍ଦୁ ବଦନାଥ ଓ ସୁକେଶରମ; ନରନା, ରଲଗାଃ, ପାଦେ, ଶର୍କରୀ ଏଭଳି ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଚୌଦ ଅକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ଓ ସାଥୀମାନେ; ରସଗ୍ରହ ଛନ୍ଦ, ସ୍ରକ୍ସ୍ରା ଓ ବସୁଶୈଳ ଛନ୍ଦ ଏଭଳି। ମଣିଗୁଣ ଗୁଣ୍ଡ ମାଲିନୀ ଛନ୍ଦ ଗଠିତ କରେ, ନନମା ଆଗେ ଯାଉଛି; ବସୁସ୍ୱର ଛନ୍ଦ ଏଭଳି, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା, ପ୍ରଭଦ୍ରକ ଏଭଳି। ଏଲା, ସୟଉ, ନନଉ—ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଲେଖା ସ୍ୱରରେ; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଏଭଳି ଅଛି, ଏହି ଶର୍କରୀ ଛନ୍ଦ ନାମରେ। ସ୍ୱରରୁ, ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜ୍ରୁମ୍ଭିତ, ଭ୍ରନନା ଓ ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ, ପିଙ୍ଗଳା ଛନ୍ଦ ଅଷ୍ଟରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ରସରୁଦ୍ର ସହିତ ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା, ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଛନ୍ଦ ପୃଥ୍ବୀ, ଜସଉ, ଜସୟଲା, ଗୁରୁ। ଦଶ ସ୍ୱର ସହିତ ବଂଶପତ୍ର ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ; ଛଅ ବେଦାଶ୍ୱ ସହିତ ହରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ନସମା, ରସଲା, ଗୁରୁ। ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଛନ୍ଦ ଛଅ ନଗା, ମଭନା ଓ ତତଗା, ଗୁରୁ; ନର୍ଦଟକା, ନଜଭଜା, ଜଲଉ, ଗଉ ଏକ ଛନ୍ଦ। ସପ୍ତର୍ତ୍ୱ ଛନ୍ଦ, କୋକିଳା, କମତ୍ୟଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଭଳି; ଭୂତର୍ତ୍ୱ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ, ଧୃତି। ରସର୍ତ୍ୱ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ, ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତା ଛନ୍ଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତା ମଃ, ସୂର୍ୟାଶ୍ୱ, ସଜସତା, ଷ୍ଟଗଉ। ଅତିଧୃତି ଛନ୍ଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି, ପରେ କୃତି; ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ ସହିତ ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା, ଗୁରୁ। ଏଭଳି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ସୂତ ମୁନି ଅନେକ ଛନ୍ଦ ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଅକ୍ଷର, ମାତ୍ରା, ରସ, ଗ୍ରହ, ଗୁଣ, ଓ ନାମ ନିମିତ୍ତେ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଦେଲେ।