ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ପରିଷଦରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଛାନ୍ଦୋବିଦ୍ୟା ଶିଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ଗୁରୁଦେବ ସୂତଜୀ ଶାନ୍ତ ହସରେ ଚାରିପଟି ଶିଷ୍ୟମାନେ ବସିଥିବା ବେଳେ ଏହି ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ବତ୍ସମାନେ, ଛାନ୍ଦୋବିଦ୍ୟାର ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ । ଆର୍ୟା ଓ ଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି—ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର ‘ୟ’, ତାପରେ ‘ଜୌ’ ଯାହାକୁ ‘ଚପଳା’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରେ ‘ସଜଘନା’ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ । ଆର୍ୟାର ଚିହ୍ନ ପ୍ରଥମାର୍ଧରେ ଥାଏ, ଯଦି ଏହା ‘ଗୀତି’ ହୁଏ, ତେବେ ଦୁଇଅର୍ଧରେ ମିଳିଥାଏ । ‘ଉପଗୀତି’ ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ‘ଉଦ୍ଗୀତି’ ମିଶ୍ରଣରୁ ଉପଜାଏ । ‘ଆର୍ୟାଗୀତି’ର ଶେଷରେ ଏକ ଗୁରୁ ଅବଶ୍ୟକ, ଏହି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ । ଯଦି ବିଷମ ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା ଓ ସମ ସ୍ଥାନରେ ଆଠ କଳା ଥାଏ, ଏହି ଗୁଣ ଅବିରତ ନୁହେଁ । ‘ସମା’ ନିର୍ଭର ନୁହେଁ, ଓ ‘ଭୈତାଳୀୟ’ର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ‘ୟ’ ଆଗର ଭଳି ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ଏହି ଛନ୍ଦକୁ ‘ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ’ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । ‘ଭାଦ୍ଗୌ’ କୁ ‘ଆପାତଳିକା’ ଏବଂ ‘ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ । ‘ପରାଶ୍ରିତ’ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ଲ’, ଯାହା ସମସ୍ତ ପଦରେ ଥାଏ । ‘ଉଦୀଚ୍ୟ’ ଛନ୍ଦ ଅସମାନ ଭାବରେ ଆସେ, ଯେଉଁଠି ‘ପ୍ରାଚ୍ୟ’ ଛନ୍ଦ ଦୁଇ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ଦଳରେ ଥାଏ; ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଦୁଇଉ ଏକାସାଥି ଚାଲିଥାଏ । ‘ଉଦୀଚ୍ୟ’ର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗଳ ପଦ ମିଶି ‘ଯୁଗ୍ମପାଦ’ ଉପଜାଏ; ‘ଭୈତାଳୀୟ’ର ଦୁଇଉ ପଦ ହସ୍ୟମୟ ଓ ଚମତ୍କାର, ଏହାର ସଂଗ୍ରହ ଏପରି । କବିକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ—ମୁଖ୍ୟ ପଦ ‘ନ’ ରେ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଗଣ ଥିବା ଦରକାର; ଯଦି ‘ପଥ୍ୟା’ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ସେଠାରେ ‘ଜ’ ଥିବା ଦରକାର, ନହେଲେ ଏହା ବିପରୀତ ବା ଭିନ୍ନ ହୁଏ । ‘ଉସମେ’, ‘ନ’, ଓ ‘ଚପଳା’ରେ, ‘ବିପୁଳା’ ହେଉଛି ସପ୍ତମ ଲଘୁ; ସମସ୍ତରେ ‘ସୈତବ’ରେ ‘ମ୍ରୌ’ ଓ ‘ତୌ’ ଥାଏ, ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ସେମାନେ ‘ତତ’ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଥାନ୍ତି । ଏଠାରେ ଛଅଦଶ ଅକ୍ଷର, ଯାହା ‘ଅଚଳ-ଧୃତି’ ସହିତ, ସମ୍ମାତ୍ରା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ‘ନବ’, ‘ମଳ’ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶେଷରେ ଯାଏ; ‘ଜୋ’, ‘ନ୍ଲୌ’, ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଭଳି; ‘ବିଶ୍ଲୋକ’ ଚାରି ଗୁଣା, କିମ୍ବା ତାହାର ଦୁଇ ଗୁଣା, ‘ନବାସିକା’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ । ‘ବାଣ’ ଛନ୍ଦରେ, ଆଠ ଓ ନଅ, ‘ଲ’ ହେଉଛି ‘ଚିତ୍ରା’, ଯାହା ସୋଳ ଅକ୍ଷରର; ସମାନ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହିଛି ‘ପଦାକୁଳକ’ । ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ମାତ୍ରା ନାହିଁ, ତାହା ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ; ‘ଲ’ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ଛାଡ଼ି; ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ସବୁବେଳେ ପଦରେ ‘ଲ’, ଏହା ନିୟମ । ଦ୍ୱିତୀୟର ପ୍ରଥମାର୍ଧରେ ଅଠାଇଶ ‘ଲ’ ଯିବ; ଶିରୋଭାଗରେ ତିରିଶ, ଏବଂ ‘ଖଞ୍ଜ’ ର ବିପରୀତ ଭାବେ ଏହିପରି । ‘ଅନଙ୍ଗ-କ୍ରୀଡ଼ା’ରେ ସୋଳ, ଶେଷରେ ବତିସ ‘ଲ’; ଦୁଇଉ ପଦରେ ସତାଇଶ ‘ଲ’ ଯିବ, ଦୁଇଉ ରୂପେ ଶୋଭାୟମାନ । ମୁଁ ଏଯାଏଁ ମାତ୍ରା ଛନ୍ଦ ବିବେଚନା କଲି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଅକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ବିବେଚନା କରିବି । ଏଠିଏ ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥ ‘ଗେନ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ‘ଉତ୍ୟୁକ୍ଥ’ ନାରୀ, ଦୁଇଟି ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ସହିତ; ‘ମୋ’ ନାରୀ, ‘ରୋ’ ହରିଣୀ, ‘ମଧ୍ୟା’ ‘ମଗୌ’, ‘କନ୍ୟା’ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ । ‘ଭୋ ଗୌ’ ହେଉଛି ‘ପଙ୍କ୍ତି’, ଭଲ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ, ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଲିମ୍, ଯାହାକୁ ‘ତୟୌ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ‘ନୟା’ ଓ ‘ବାଳ-ଲଲିତା’ ସହିତ, ଏହା ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ଛନ୍ଦ । ‘ମସଗଇ’ ଓ ‘ମଦଲେଖା’ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ଉଷ୍ଣିକ’ ଛନ୍ଦ ବୋଲି କହନ୍ତି; ‘ଭୌ ଗୌ’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଚିତ୍ରପଦା’, ‘ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା’ ହେଉଛି ‘ମମୌ ଗଗୌ’ । ‘ମାଣବକ’ ହେଉଛି ‘ଭାତ୍ତଳଗ’, ‘ମ୍ନୌ ଗୌ’ ‘ହଂସରୁତ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ; ‘ସମାନିକା’, ‘ରଜଗଳା’, ‘ଜରଳା’, ‘ଗଃ’ ‘ପ୍ରମାଣିକା’; ଏହି ଦୁଇ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ‘ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍’ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ । ‘ରନସଇ’ ସହିତ ଏହା ‘ହଲମୁଖୀ’; ‘ନୌ ମଃ’ ଶିଶୁବାହିନୀ ପାଇଁ; ଏହାକୁ ‘ବୃହତୀ’ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ‘ସ୍ମୌ ଜଗୌ’ ଏହାର ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ । ‘ପଣବ’ ‘ମନୟଗଇ’, ‘ମୟୂରସାରିଣୀ’ ତିଆରି; ‘ରଜା’ ଓ ‘ରଗା’ ସହିତ, ‘ରୁକ୍ମବତୀ’ ‘ଭମୌ ସଗୌ’ । ‘ପଙ୍କ୍ତି’ ଛନ୍ଦ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ—ମଧୁର ଅକ୍ଷରର ସଜା ଚାରିଟି ନୀତିମୟ ବାକ୍ୟ, ‘ମ’, ‘ଭ’, ଓ ‘ଗ’ ଧ୍ୱନିରେ ଯୁକ୍ତ, ଏହା ଲୋକ ଓ ଗାଈ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ‘ଗ’, ‘ବି’, ଓ ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ସହିତ, ‘ଜ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାକୁ ‘ଗୁପପୂର୍ବିକା’ କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ‘ଉପଜାତି’ ରେ ଶେଷ; ‘ସୁମୁଖୀ’, ‘ନଜଜା’, ଓ ‘ଲଗୌ’; ‘ଭଭଭା’ ଓ ‘ଗୌ’ ‘ଡୋଢକ’, ‘ଶାଳିନୀ’ ‘ମତତା’ ଓ ‘ଗଗୌ’ । ଜଳ ଓ ବାୟୁର ଲୋକ ବିଭାଗକୁ ‘ମମତା ଗଗୌ’ କୁହାଯାଏ; ‘ଶ୍ରୀଭତଉ’ ଓ ‘ନନଗା’ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅ ଅକ୍ଷରରେ ରଚିତ । ‘ମଗନା’ ଓ ‘ଗୋ’ ମଝିରେ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଖେଳ; ‘ରଥୋଦ୍ଧତ’ ଓ ‘ଅର୍ଣ୍ଣଉ’ ‘ରଳଗାଃ’, ‘ସ୍ୱାଗତ’ ଓ ‘ରଣଭା ଗଗୌ’ । ‘ବୃତ୍ତା’, ‘ନନୌ’, ‘ସଗୌ’, ଓ ‘ଗଃ’ ସମାନ ମାତ୍ରାର; ‘ରଜରା’ ଓ ‘ଲଗୌ’ ‘ଶ୍ୟେନିକା’, ‘ଜସତା’ ଓ ‘ଗୌ’ ‘ଶିଖଣ୍ଡିତ’; ‘ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍’ ଛନ୍ଦ ଏପରି ପିଙ୍ଗଳା ଦ୍ୱାରା ନାମିତ । ‘ରନୌ’, ‘ଭସୌ’, ଓ ‘ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ତ୍ମା’ ‘ବଂଶସ୍ଥ’ ଛନ୍ଦରେ, ‘ଜତୌ’ ଓ ‘ଜରୌ’; ତାପରେ ‘ଜରା’ ଓ ‘ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା’ ବେଦସୈଷ୍ଟୋଟକ; ‘ନ୍ଭୌ’ ଓ ‘ଭ୍ରୌ’ ‘ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତ’, ଓ ‘ପୁଟ’ ‘ନନୌ’ ଓ ‘ମୟୌ’ । ‘ବସୁବେଦ’ ଶାନ୍ତି ଆଣେ, ଏହି ହସ୍ୟମୟ ମୁଖ ଥିବାକୁ ‘ନୟନା’ କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ‘ନନରରା’ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଛନ୍ଦ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଓ ପାଣି ଭଳି ଚଳିତ, ‘ସ୍ତ୍ରଗ୍ବିଣୀ’ ନାମରେ, ପ୍ରତି ପଦରେ ଚାରିଟି କୌଶଳୀ ‘ଜସୌ’ ସହିତ । ‘ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ’ ଛନ୍ଦ ଚାରିଟି ପଦର; ‘ମଣିମାଳା’ ‘ପ୍ରୟଂବଦା’ ଓ ‘ନଭଜ୍ରଇ’, ‘ତୟୌ’, ‘ତୟୌ’ ସହିତ ଗଠିତ । ‘ଗୁହାବକ୍ତ୍ର’ ସହିତ, ‘ସନ୍ନିଦ୍ରା’ ‘ଲଲିତା’, ‘ତଭୌ’ ଓ ‘ଜରୌ’; ‘ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା’ ସମ୍ମାତ୍ରା ଅକ୍ଷର ଓ ‘ସଜସସଇ’ ସହିତ, ‘ନନୌ’ ଓ ‘ଭରୌ’ । ‘ମମୌ’ ଓ ‘ୟୟୌ’ ‘ୱୈଶ୍ୱଦେବୀ’, ପଞ୍ଚାଶି ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ଏହା ‘ୟତି’; ‘ମଭୌ’ ଓ ‘ସମୌ’, ‘ଜଳଧରମାଳା’ ଓ ‘ଅବ୍ଧ୍ୟ’ ସହିତ, ଏହି ମଧ୍ୟ ‘ୟତି’ ।