ଏକ ସମୟର କଥା, ବୈଦିକ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ୟାକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ମହାନ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ, ସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ଏକ ଅନୁକ୍ରମିକ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେଠି ଏହିପରି କୁହାଯାଇଥିଲା—ଧଳା, କଳା, ଲାଲ୍, ପବିତ୍ର, ଗ୍ରାମପତି, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚତୁର, ପଦ୍ମଯୋନି, କର୍ତ୍ତା, ମତିମାନ, ପ୍ରଚୁର, ଓ ଭଲ ପୁଅ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ଏମିତି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେଠି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ। ଏହିପରି ଭାବେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସର୍ପ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଯାହା ଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୂରକୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ଉଭୟ, ଏକ କମ୍, ଓ ଅନ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ। ଏହିପରି ଡଟର, ଡଟମ, ନେମ, ତ୍ୱଃ, ସମ, ସିମେତର, ପୂର୍ବ, ଅଧର, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତରାବର ଏବଂ ପର, ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯତ, ତତ, କିମ୍, ଅଦସ୍—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ନପୁଂସକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଯୁଷ୍ମତ୍, ଅସ୍ମତ୍, ତତ୍—ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱିବଚନ ରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି ଗଣନାକ୍ରମରେ ଅଳ୍ପ, ଦୁଇ, ଇତ୍ୟାଦି ସଂଖ୍ୟାବାଚୀ ଶବ୍ଦ ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଶ୍ରୁଣୋତି (ଶୁଣିବା), ଜୁହୋତି (ଅର୍ପଣ କରିବା), ଜହାତି (ତ୍ୟାଗ କରିବା), ଦଧାତି (ରଖିବା)—ଏହି କ୍ରିୟାପଦଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଦୀପ୍ୟତି (ଜ୍ୱଳିବା), ସ୍ତୂୟତି (ସ୍ତୁତି ହେବା), ପୁତ୍ରୀୟତି (ପୁଅ ଆଶା କରିବା), ଧନୀୟତି (ଧନ ଆଶା କରିବା), ତ୍ରୁଟ୍ୟତି (ଭାଙ୍ଗିଯିବା), ମ୍ରିୟତେ (ମୃତ୍ୟୁ), ଚିଚୀଷତି (ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା), ନିନୀଷତି (ନେଇଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା)—ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାପଦ ତାଲିକାରେ ଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା, ସମସ୍ତର, ସମସ୍ତରେ—ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଯଥା ବିଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଏହି ଆଶୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବା, ପୂର୍ବସ୍ମାତ୍, ପୂର୍ବସ୍ମିନ୍, ପୂର୍ବ—ଏହି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ସୂତ ଜଣାଇଲେ, କ୍ରିୟାପଦର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଇଛି; କୁମାରଙ୍କ ଠାରୁ ସବିସ୍ତାର ଶୁଣି, କାଟ୍ୟାୟନ ଏହାକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ସୂତ ଏହିପରି କହିଲେ—ଆର୍ୟା ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି: ଟ୍ୱଷ୍ଟ ନାମକ ଗଣ ସଦା ଯୋଗ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଛଠଠ ସ୍ଥାନରେ ଜୋ ବା ନ୍ଲଉ ଆସିପାରେ, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରୁ ଆସେ। ଆରମ୍ଭରୁ ସପ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ହ୍ରସ୍ୱ ଅକ୍ଷର ଥାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟାଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଶର ରହିଥାଏ; ତିନିଟି ଗଣ ଏବଂ ପଦ ଉପଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ସମ୍ମିଳନରୁ ବିପୁଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର 'ୟ', 'ଜଉ' ହେଉଛି ଚପଳା, ପଦର ଆରମ୍ଭରୁ ଆସେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ସଜଘନା; ଏହି ଆର୍ୟା ଓ ଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ। ଆର୍ୟାର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଚିହ୍ନ ଥାଏ; ଯଦି ଗୀତି, ତେବେ ଉଭୟ ଅର୍ଧରେ; ଉପଗୀତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରୁ, ଉଦ୍ଗୀତି ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଆର୍ୟାଗୀତିର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଥାଏ; ଏହି ଗୋଟିଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ; ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା, ସମସ୍ଥାନରେ ଆଠ କଳା, ସମା ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, ଏବଂ ବୈତାଳୀୟ ଛନ୍ଦର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଥାଏ। ଦୁଇଟି 'ୟ' ଭିତରେ ରହିଲେ, ଏହାକୁ ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଭାଦ୍ଗଉ ଆପାତଳିକା ଭାବେ ଓ ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା; ପରାଶ୍ରିତ ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଲ', ସମସ୍ତ ପଦରେ ଥାଏ। ଉଦୀଚ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଅସମ, ପ୍ରାଚ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଯୁଗଳ ରୂପରେ ଥାଏ; ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସହିତ, ଉଭୟ ଏକାସাথে ଚାଲିଥାଏ। ଉଦୀଚ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗଳ ପଦର ସମ୍ମିଳନରୁ ଏକପଦୀ ଯୁଗ୍ମପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୈତାଳୀୟରେ ଉଭୟ ପଦ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ହସିଥିବା ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ। ମୁଖ ନା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଗଣ ଥିବା ଦରକାର; ପଥ୍ୟା ମୁଖରେ ଏକାଇ ସ୍ଥାନରେ 'ଜ' ଥାଏ, ନହେଲେ ଏହା ବିପରୀତ ବା ଭିନ୍ନ। ଉସମେ, ନା, ଚପଳା, ବିପୁଳାରେ ସପ୍ତମ ଲଘୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ସମସ୍ତରେ ସୈତବରେ ମ୍ରଉ ଓ ତଉ ଥାଏ, ଏବଂ ସାଗରରେ ସେହି ଦୁଇଟି 'ତତ' ପୂର୍ବକ ଥାଏ। ଏଠାରେ ଏକୋଣଏଁଶ ଅକ୍ଷର, ଅଚଳ ଧୃତିରେ ସମ ମାତ୍ରା ରହିଥାଏ। ନବ, ମଳ ଓ ଏହିପରି ଶେଷରେ ଯାଏ; ଜୋ, ନ୍ଲଉ ଓ ସାଗରରେ ଥିବାପରି; ବିଶ୍ଲୋକା ଚାରିଥର, କିମ୍ବା ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା, ନବାସିକା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ବାଣ ଛନ୍ଦରେ ଆଠ ଓ ନଅ, ଲା ଚିତ୍ରା, ସୋଳ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ; ସମ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ପଦାକୁଳକ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ମାତ୍ରା ନାହିଁ, ଏହା ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଲା ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ଛଡ଼ା; ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ସଦା ପଦରେ ଲା ଥାଏ, ଏହି ନିୟମ ସ୍ଥାପିତ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଅଠାଇଶ ଲା ଯିବ; ଚୂଡ଼ାରେ ତିରିଶ ଲା ଯିବ, ଖଞ୍ଜର ବିପରୀତରେ ଏହା ଏପରି ହୁଏ। ଅନଙ୍ଗ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ସୋଳ, ଶେଷରେ ବତିସ ଲା; ଉଭୟ ପଦରେ ସତାଇଶ ଲା ଯିବ, ଉଭୟ ରୂପ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ। ମାତ୍ରା ଛନ୍ଦ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଅକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହିପରି ସୂତ କହିଲେ—ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥକୁ ଗେନା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଉତ୍ୟୁକ୍ଥ ଦୁଇଟି ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; 'ମୋ' ଷ୍ଟ୍ରୀ, 'ରୋ' ମୃଗ, 'ମଧ୍ୟା' ମଗଉ, 'କନ୍ୟା' ପ୍ରତିଷ୍ଠା। 'ଭୋ ଗଉ' ପଙ୍କ୍ତି ଭଲ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ, ମଧ୍ୟରେ ସଂକୁଚିତ, 'ତୟଉ' ଭାବେ ସ୍ମୃତ; 'ନୟା' ଓ 'ବାଲ-ଲଳିତା' ସହିତ ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। 'ମସଗଇ' ଓ 'ମଦଲେଖା' ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଷ୍ଣିକ ଛନ୍ଦ ଭାବେ ପରିଚିତ; 'ଭଉ ଗଉ' ଚିତ୍ରପଦା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, 'ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା' 'ମମଉ ଗଗଉ'। 'ମାଣବକ' 'ଭାତ୍ତଲଗ', 'ମ୍ନଉ ଗଉ' 'ହଂସରୁତ' ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ; 'ସମାନିକା', 'ରଜଗଲା', 'ଜରଲା', 'ଗଃ' 'ପ୍ରମାଣିକା'; ଏହି ଦୁଇ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା 'ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍' ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।