ସୂତ ମହାମୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ସଂହିତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିଶ୍ଚିତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି । ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷା ତୁମମାନେ ପାଇଁ, ହେ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ !" ତୃଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ କ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା, ଇଚ୍ଛା, କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବରେ ସଦୃଶ । ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପରେ 'ଳ' ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହା ଶେବା, ଲାଙ୍ଗଳୀଷା, ମଣୀପୟା, ଗଙ୍ଗାଜଳ, ତବଲ୍କାର, ଋଣାର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଣ୍ଣରେ ଦେଖାଯାଏ । ତବଲ୍କାର ବୋଲିଲେ ଶୀତରେ ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୁଝାଯାଏ; ସଏଁଦ୍ରୀ ଓ ସଉକାରା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି । କନ୍ୟା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆସନ ପିତା ପାଇଁ ଅର୍ପିତ, ଏଠାରେ ନିୟମାନୁସାରେ 'ଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଲବଣ ଏଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ; ଏହି ଗୋମାନେ ଗୋପାଳକ ନୁହେଁ । ଦେବୀଙ୍କ ଗୃହ ଏଠାରେ ଅଛି; ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚତୁର୍ । ଏଠାରେ ଛଟି ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି; ଏହା କମଳର ପଙ୍କଜ ନୁହେଁ । କିଏ କରେ, କିଏ ନ କରେ, ସେଇ ଜଳ, ସେଇ ଶ୍ମଶାନ । କିଏ ଏଠାରେ ରନ୍ଧେ, କିଏ ପକାଏ, ତୁମେ ଢାକ; ଏହିପରି କୁହାଯାଏ । ତୁମେ ମେଘ ଗର୍ଜନ କର, ଅନ୍ୟପାରେ ଯାଅ, ସ୍ମରଣ କର । ତୁମେ ଲେଖ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର, ଦୃଶ୍ୟ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୟନ କର, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛ, ସଦା ପୂଜା କର । କିଏ କଠିନତାରେ କାମ କରେ? କିଏ ଏପରି କରିବ, କିଏ ଫଳରେ ନିଷ୍ଠିତ? କିଏ ଶୟନ କରେ, କିଏ ନିର୍ବୀର୍ୟ, କିଏ ଗରିମା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? କିଏ ଏଠାରେ, କିଏ ଏପରି କୁହାଯାଏ? ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି—"ଯାଅ, ବନ୍ଧୁ" । ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଗତି କରନ୍ତି, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଧୂମର ନାଥ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି । ସେ ଆମଠାରୁ ଯାଅନ୍ତି, ଯିବେ, ଯାଉଛନ୍ତି । ଛାଉଣୀର ଛାୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଏକ ପ୍ରକାର । ଷଡ୍ ଶବ୍ଦସମସ୍ୟା ଘୋଷିତ—କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ତ୍ରିବେଦୀ, ଗ୍ରାମ, ଏବଂ ଏହାକୁ ତତ୍ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ । ଯାହା ତିଆରି, ଯାହା ପାଇଁ, ବଘ ଭୟ, ସେଇ ଧନ; ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସତ୍ୟବେତା, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀ । ସ୍ଥିତି, ଅଧ୍ୟାସ ଯଥାଉଲ୍ଲେଖିତ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦେବ ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟ; ତଦ୍ଧିତ ରୂପ: ପାଣ୍ଡବ, ଶୈବ, ବ୍ରାହୟ, ବ୍ରହ୍ମତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ । ଦୈବ, ଅଗ୍ନି, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ନାୟକତ୍ୱ, ଶୁକ୍ର, ଋଷ୍ଟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପିତା; ଚଳିତ ଜନ, ଗାଈ, ବୃଷଭ ଓ ପୁରୁଷ ନ ପ୍ରଶଂସିତ । 'ହଲ' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ: ଘୋଡ଼ା, ଯୋକ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ମାଂସାଶୀ, ହରିଣ; ଆତ୍ମା, ରାଜା, ଯୌବନ, ପଥ, ପୂଷା, ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ, ଓ 'ହଲ' । ମଳ, ମୁତ୍ର, ବୀର୍ୟ, ମଧୁ, ତେଲ, ଶ୍ମଶାନ କାଠ, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳ, ଅସ୍ଥି, ବିଶ୍ୱ ପଦାର୍ଥ—ଏସବୁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ । କାର୍ଯ୍ୟ, ଘୃତ, ଦେହ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ ଓ ନପୁଂସକ; ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ନଦୀ, ଶ୍ରୀ, ସମୃଦ୍ଧି, ଭୂମି, କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ । ଭୌ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଗାଈ, ଭଉଣୀ, ମାଆ—ଏହିମାନେ ମହିଳା; ବାଣୀ, ରକ୍ତ, ଦିଗ, କ୍ରୋଧ, ସାଧାରଣ ଯୁବତୀ ଓ କଟି ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ । ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିନ, ବର୍ଷା ଋତୁ, ସୋମ, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ—ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଏହିପରି ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ କହିଲି । ଶ୍ୱେତ, କଳା, ରକ୍ତ, ପବିତ୍ର, ଗ୍ରାମପତି, ଜ୍ଞାନୀ, ଚତୁର୍, କମଳଜ, କର୍ତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବହୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର—ଏମାନେ ପୁରୁଷ । ସତ୍ୟବାଦୀ, ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି ପୁରୁଷ; ଅଭକ୍ଷ, ଦୂରେ ପତିତ, ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ଉଭୟ, ଏକ କମ୍, ଅନ୍ୟ—ଏମାନେ ପୁରୁଷ । ଡଟର, ଡଟମ, ନେମ, ତ୍ୱଃ, ସମ, ସିମେତର; ପୂର୍ବ, ଅଧର, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତରାବର—ଏମାନେ ପୁରୁଷ । ପର, ଅନ୍ତର ଏହିପରି; 'ଯତ୍', 'ତତ୍', 'କିମ୍', 'ଅଦସ୍' ନପୁଂସକ; 'ୟୁଷ୍ମତ୍', 'ଅସ୍ମତ୍', 'ତତ୍'—ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱିବଚନ । ଏହିପରି, କିଛି, ଦୁଇ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ସମସ୍ତ; 'ଶୃଣୋତି', 'ଜୁହୋତି', 'ଜହାତି', 'ଦଧାତି' ମଧ୍ୟ । 'ଦୀପ୍ୟତି', 'ସ୍ତୂୟତି', 'ପୁତ୍ରୀୟତି', 'ଧନୀୟତି', 'ତ୍ରୁଟ୍ୟତି', 'ମ୍ରିୟତେ', 'ଚିଚୀଷତି', 'ନିନୀଷତି' । ସମସ୍ତେ ଦଢ଼ି, ସମସ୍ତ ପାଇଁ, ସମସ୍ତରୁ, ସମସ୍ତରେ ଶେଷ; ସମସ୍ତର, ସମସ୍ତରେ—'ବିଶ୍ୱ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ । 'ପୂର୍ବ', 'ପୂର୍ବା', 'ପୂର୍ବସ୍ମାତ୍', 'ପୂର୍ବସ୍ମିନ୍', 'ପୂର୍ବ' କୁହାଯାଏ । ସୂତ କହିଲେ: କ୍ରିୟାପଦର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ନାମ ମାତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଛି; କୁମାରଙ୍କଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଶୁଣି, କାଟ୍ୟାୟନ ଅଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଏବେ ସୂତ ଆର୍ୟା ଛନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣ କହିଲେ: 'ତ୍ୱଷ୍ଟ' ଗୋଷ୍ଠୀ ସଦା ଯୁକ୍ତ, ବିଚିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଛଠଠାରେ 'ଜୋ' କିମ୍ବା 'ନ୍ଲଉ' ଆସିପାରେ, ଏଉଁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁ ଷଷ୍ଠ ହୁଏ । ଆରମ୍ଭରୁ ସପ୍ତମରେ ଲଘୁ ଅକ୍ଷର; ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରେ 'ଶର'; ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ପଦ ଠିକ୍, ଅଗ୍ନି ସମ୍ପର୍କରେ ବିପୁଳା ଉତ୍ପନ୍ନ । ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ 'ୟ', 'ଜଉ' ହେଉଛି 'ଚପଳା', ପଦାରମ୍ଭରୁ; ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରେ 'ସଜଘନା'; ଏହି ହେଉଛି ଆର୍ୟା ଓ ଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ । ଆର୍ୟାର ପ୍ରଥମାର୍ଧରେ ଚିହ୍ନ; ଗୀତି ହେଲେ ଉଭୟ ଅର୍ଧରେ; ଉପଗୀତି ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧରୁ, ଉଦ୍ଗୀତି ବଦଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଆର୍ୟାଗୀତିର ଶେଷରେ ଗୁରୁ; ଏହି ଗୋତିଜାତି ଛନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣ; ବିଚିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା, ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ଆଠ, ଅବିରତ ନୁହେଁ; 'ସମା' ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, ବୈତାଳୀୟରେ ଶେଷରେ ଗୁରୁ । ଦୁଇ 'ୟ' ଭିତରେ ଥିଲେ, ଏହା 'ଔପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ' ଛନ୍ଦ ଭାବିତ । 'ଭାଦ୍ଗଉ' କୁ 'ଆପାତଲିକା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏପରି 'ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା'; 'ପରାଶ୍ରିତ' ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଳ', ସମସ୍ତ ପଦରେ ଥାଏ । 'ଉଦୀଚ୍ୟ' ଛନ୍ଦ ବିଚିତ୍ର ଭାବରେ, 'ପ୍ରାଚ୍ୟ' ଛନ୍ଦ ଯୁଗଳରେ ଥାଏ; ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସହିତ, ଉଭୟ ଏକାସାଥି ଚାଲିଥାଏ । 'ଉଦୀଚ୍ୟ' ର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗଳ ପଦ ଯୋଗରେ 'ଏକପଦ ଯୁଗ୍ମପଦ' ଉତ୍ପନ୍ନ; ବୈତାଳୀୟରେ ଉଭୟ ପଦ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ହସ୍ୟମୟ, ଏହା ଏହାର ସଂଗ୍ରହ । ମୁଖରେ 'ନ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉନାହିଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ 'ଗଣ' ଥିବା ଉଚିତ୍; 'ପଥ୍ୟା' ମୁଖରେ 'ଜ' ଥିଲେ ଠିକ୍, ନହେଲେ ବିପରୀତ କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ ।