ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ ସୂତଜୀ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଅମୂଲ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସଂହିତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା ତୁମମାନେ ପାଇଁ ।” ସେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ୟାକରଣର କେସ୍ ଏଣ୍ଡିଂ ବିଷୟରେ କହିଲେ । ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ‘ଙେଭ୍ୟାମ୍’ ଓ ‘ଭ୍ୟସ୍’ ରୁ ଗଠିତ, ଏହା ପ୍ରାପ୍ତାର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ—ଯେଉଁଠି ଦେବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ଉପହାର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ସେଠି ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ଲାଗିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ବିଭକ୍ତି ‘ଙସି’, ‘ଭ୍ୟାମ୍’, ‘ଭ୍ୟସ୍’ ରୁ ହୁଏ, ଏହା ବିୟୋଗ, ନିର୍ଗମନ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ । ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ‘ଙସ୍’, ‘ଆମ୍’ ରୁ ନିର୍ମିତ, ଏହା ମୂଳ ଅଧିକାର ବୋଝାଏ । ସପ୍ତମ ବିଭକ୍ତି ‘ଙ’ ଓ ‘ସୁ’ ରୁ ହୁଏ ଓ ଏହା ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ, ସେଠି ଲାଗିଥାଏ । ଅଧିଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି ରହିଛି, ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଯାହାକୁ ବିୟୋଗ କରାଯାଏ, ତାହା ପଞ୍ଚମ ବିଭକ୍ତି ରେ ଲାଗିଥାଏ । ଏହି ପଞ୍ଚମ ବିଭକ୍ତି ‘ପର୍ଯ୍ୟୁପାଙ୍’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପରୀତ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ‘ଏନ୍’ ଯୋଗ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତି କ୍ରିୟାପଦ ସହ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପୁନର୍ବାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଭିତି, ବିଭାଜନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିତରଣ, ସଙ୍ଗ, ଅଭାବ, ସାନ୍ନିଧ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥ ଜଣାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ୟମ ଓ ଗତି ଦେଖାଏ, ଜଡ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ନିଷ୍ପକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ‘ନମଃ, ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଅଲମ୍, ଵଷଟ୍’ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତିରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନନ୍ତ କିମ୍ବା ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଏ । ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି ସଙ୍ଗ, ଅବମାନ, ବିଶେଷଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ସପ୍ତମ ବିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଏ, ଏତୈର ସହ ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲାଗେ । ସ୍ୱାମୀ, ନାଥ, ଅଧିପତି, ସାକ୍ଷୀ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ସନ୍ତାନ—ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥ ନିର୍ଣୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ଲାଗେ; କାରଣ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ସ୍ମୃତି, କରିବାର ଉଦ୍ୟମ, ହିଂସା ଓ କ୍ରିୟାରେ କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ । କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ନ ଲାଗେ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଏବଂ କ୍ରିୟାପଦ ଦୁଇପ୍ରକାର—ନାମ ଓ ଧାତୁ । ‘ଭୁ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରୁ ‘ତିଙ୍’ ଓ ‘ଲଃ’ ତିନି ପୁରୁଷ ତିନି ବଚନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ: ଟିପ୍, ତସ୍, ସୁ, ଝି—ପ୍ରଥମ; ସିପ୍, ଥସ୍, ଥା—ମଧ୍ୟମ; ଉତ୍ତମ, ପୁରୁଷ—ଅନ୍ତିମ । ‘ମିବ୍, ବସ୍, ମସ୍’ ପରସ୍ମୈପଦ ପାଇଁ, ‘ପଦାନାମ୍’ ଆତ୍ମନେପଦ ପାଇଁ; ‘ତା, ତାମ୍, ଝ’ ପ୍ରଥମ, ‘ସ୍ଥା, ସା, ଥା, ନ୍ଧ୍ଵମ୍’ ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅନ୍ତିମ । ‘ଇଡ଼୍, ବହ୍, ମହି’ ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଧାତୁ ‘ଞିଜ୍’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକାର; ନାମ ପଦରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ‘ୟୁଷ୍ମଦ୍’ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ, ‘ଅସ୍ମଦ୍’ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ; ‘ଭୁ’ ଆଦି ଧାତୁ ଏବଂ ‘ସନ୍’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୁଏ । ‘ଲଡ଼୍’ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ, ‘ସ୍ମେନ୍’ ଭୂତକାଳ, ‘ଲଙ୍’ ଅତୀତ, ‘ଲୋଟ୍’ ଇଚ୍ଛାର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ । ନିୟୋଗ, ଅନୁମତି, ପରାମର୍ଶ, ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ଆଜ୍ଞା, ଅନୁରୋଧ, ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ‘ଲୋଟ୍’ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୀମା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଠି ଚେଷ୍ଟା, ସେଠି ‘ପରୋକ୍ଷ’ ଅର୍ଥରେ ଅପେକ୍ଷାମୂଳକ ରୂପ ବ୍ୟବହୃତ, ଭୂତକାଳରେ ‘ଲିଟ୍’, ଭବିଷ୍ୟତରେ ‘ଳଟ୍’ । ଦାତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ ‘ଲେଟ୍’ ଅପେକ୍ଷାମୂଳକ ଅର୍ଥ ଦେଖାଏ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା, କର୍ମ, କର୍ତ୍ତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ‘ତୃଜ୍’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ । ଏହା ପରେ ସୂତଜୀ ନିଜ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “'ଳ' ଅକ୍ଷର ସେବା, ଲାଙ୍ଗଳୀଷା, ମଣୀପୟା, ଗଙ୍ଗାଜଳ, ତବଲ୍କାର, ଋଣାର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରାର୍ଣ୍ଣ ଇତ୍ୟାଦିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ତବଲ୍କାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଥଣ୍ଡାରେ ପୀଡିତ, ସୈନ୍ଦ୍ରୀ, ସୌକାର ମଧ୍ୟ ଏପରି; ବଧୂ ଆସନ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏଠି ‘ଳ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବ୍ୟବହୃତ । ନେତା ‘ଲବଣ’, ଏହି ଗାଈଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକନାଥ ନୁହଁନ୍ତି । ଦେବୀଙ୍କ ଘର ଏଠି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚତୁର୍ । ଏଠି ଛଅଟି ଘୋଡ଼ା, ସେଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମର ପଙ୍ଖୁଡ଼ି ନୁହଁନ୍ତି । ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ହୁଏନାହିଁ, ସେ ପାଣି, ସେ ଶ୍ମଶାନ । ସେଠି ରନ୍ଧେ, ସେଠି ପାକାଏ, ତୁମେ ଢାକ, ଏପରି କୁହାଯାଏ । ତୁମେ ମେଘର ଧ୍ୱନି କର, ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କର, ସ୍ମରଣ କର । ତୁମେ ଲେଖ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର, ତୁମେ ଶୋଇଥାଅ, ଦେଖାଯାଏନାହିଁ ତଥାପି । ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛ, ସଦା ପୂଜା କର । କିଏ ଦୁଃଖ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? କିଏ ଏପରି କରିବେ, କିଏ ଫଳରେ ବିରାଜିତ? କିଏ ଶୁଏ, କିଏ ନିର୍ବୀର୍ୟ, କିଏ ମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? କିଏ ଏଠି ଅଛି, କିଏ ଏପରି କୁହାଯାଏ? ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି: “ଯାଅ, ବନ୍ଧୁ ।” ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଚଳନ୍ତି, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଧୂମର ନାଥ ମଧ୍ୟ ଏପରି । ସେ ଆମଠାରୁ ଯାଏ, ସେ ଯିବେ, ସେ ଯାଉଛି । ଝୋପଡ଼ିର ଛାୟା, ଏହି ଛାୟା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏପରି । ଛଅ ପ୍ରକାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ରହିଛି—କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ତ୍ରିବେଦୀ, ଗ୍ରାମ, ଏହାକୁ ତତ୍ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ । ଯାହା ତିଆରି, ଯାହା ପାଇଁ, ନୃସିଂହର ଭୟ, ସେ ଧନ; ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀ । ଅବସ୍ଥା, ଆରୋପଣ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦେବ ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟ । ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ପାଣ୍ଡବ, ଶୈବ, ବ୍ରାହୟ, ବ୍ରହ୍ମତା ଇତ୍ୟାଦି । ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ମିତ୍ରତ୍ୱ, ନାଥତ୍ୱ, ଶୁକ୍ର, ଋଷ୍ଟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପିତା—ଏହି ସବୁ ନାମ । ଗତିଶୀଳ ଅପ୍ରଶଂସିତ, ଗାଈ, ବଳଦ୍, ପୁଂଲିଙ୍ଗ । ‘ହଲ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟଶେଷ: ଘୋଡ଼ା, ଜୁଆ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମାଂସାଶୀ, ମୃଗ, ଆତ୍ମା, ରାଜା, ଯୁବକ, ପଥ, ପୂଷା, ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା, ଓ ‘ହଲ୍’ ।