ଏକ ସମୟର କଥା, ବୈଦିକ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ଔଷଧି ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ଗୁଣ ଓ ନାମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ମଦନ, ଗାଳବ, ବୋଧ, ଘୋଟା ଓ ଘୋଟୀ ନାମକ ଗଛମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଏହିମାନଙ୍କୁ ଚତୁରଅଙ୍ଗୁଳ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ “ବ୍ୟାଧିଘାତ” ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଆରଗ୍ବଧକୁ ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ରୈବତ ଭାବେ ଓ ଦନ୍ତୀ, କାକେନ୍ଦୁ-ତିକ୍ତା, କଣ୍ଟକୀ, ଓ ବିକଙ୍କଟ ନାମରେ ଓଡ଼ିଆ ଔଷଧି ଚିହ୍ନଟ ହେଲେ। ନିମ୍ବକୁ ଅରିଷ୍ଟ ଓ ପଟୋଳକୁ କୋଳକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଭୟସ୍ଥା ଓ ବିଶଲ୍ୟାକୁ ଚିନ୍ନା ଓ ଚିନ୍ନରୁହା ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ବଶା ଓ ଦନ୍ତ୍ୟାମୃତା ଗୁଡ଼ୁଚୀର ଅନ୍ୟ ନାମ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି କିରାତତିକ୍ତକ, ଭୂନିମ୍ବ, କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ହରି! ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଔଷଧି ଗଛମାନଙ୍କ ନାମ ତୁମେ ଶୁଣିଲ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ କୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୌଣକଙ୍କୁ କଥିତ ବ୍ୟାକରଣ ବିଷୟ ଖୋଲାସା କରିବି।” ତାପରେ କୁମାର କାତ୍ୟାୟନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ବ୍ୟାକରଣର ସାରାଂଶ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଧ୍ୱନି ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ମିଳିବ। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସୁପ କିମ୍ବା ତିଙ୍ଗ ସଂଯୋଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତାକୁ ‘ପଦ’ କୁହାଯାଏ। ସୁପ ମାନେ ସାତି କର୍ମବିଭାକ୍ତି; ସ୍ୱଉଜସ ହେଉଛି ପ୍ରଥମା, ଯାହା ମୂଳ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ। ଶ୍ରୋତା, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ, କତିକି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ନ ଥିଲେ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ଅମଉଶସ’ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭାକ୍ତି, ଏହା କର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ। ‘ଟାଭ୍ୟାମ୍ଭିସ’ ତୃତୀୟା, ଯେଉଁଠି କର୍ମ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଅଛି; କର୍ମ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଇ ଉପକରଣ, ଯିଏ କରେ, ସେଇ କର୍ତ୍ତା। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭାକ୍ତି ଙେଭ୍ୟାମ୍ଭ୍ୟସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଭାକ୍ତି ଦାତା କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷିତ। ପଞ୍ଚମୀ ବିଭାକ୍ତି ଙସି, ଭ୍ୟାମ୍, ଭ୍ୟସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେଉଁଠି କିଛି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ନିୟୋଜିତ ହୁଏ, ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ପଞ୍ଚମୀ ଉପଯୁକ୍ତ। ଷଷ୍ଠୀ ବିଭାକ୍ତି ଙସ ଓ ଆମ୍ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହା ମୂଳ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ସପ୍ତମୀ ବିଭାକ୍ତି ଙ ଓ ସୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକାର ସ୍ଥଳ ପାଇଁ। ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ଅଧିକାର ଅଛି, ସେଠି ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଯାହା ଚାହିଁବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁବା, ପଞ୍ଚମୀ ଭାବିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମୀ ବିଭାକ୍ତି ପରିଘାଟିତ କ୍ରିୟା, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; କ୍ରିୟା ଯୋଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପୁନଃପୁନ କ୍ରିୟା, ଆଶ୍ରୟ, ବିଭାଗ, ବିତରଣ, ସାଙ୍ଗ ସହିତ, ଅଭାବ ଓ ସମୀପରେ ଏହି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ପ୍ରୟାସ ଓ ଗତିବାଚୀ କ୍ରିୟା ପାଇଁ; ଜଡବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭାକ୍ତି ଲାଗେ। ନମଃ, ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଅଲମ୍, ଵଷଟ୍ ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ। ତୃତୀୟା ସାଙ୍ଗ, ଉପେକ୍ଷା, ବିଶେଷଣ ପାଇଁ; ସପ୍ତମୀ ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ; ଏତାଇର ସହ ଷଷ୍ଠୀ ଲାଗେ। ନାୟକ, ସ୍ୱାମୀ, ନିୟନ୍ତା, ସାକ୍ଷୀ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭାକ୍ତି ଲାଗେ; କାରଣ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠୀ। ସ୍ମୃତି ସଂପର୍କିତ କ୍ରିୟା, କରିବାରେ ପ୍ରୟାସ, ହିଂସା ପାଇଁ କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। କର୍ତ୍ତା-କର୍ମ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନାହିଁ; ମୂଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ନାମ ଓ ଧାତୁ। ଭୂ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରୁ ତିଙ୍ଗ ଓ ଲ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦଶ ପ୍ରକାର ଧାତୁ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି—ଟିପ୍, ତସ୍, ସୁ, ଝି ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ; ସିପ୍, ଥସ୍, ଥା ମଧ୍ୟମ; ଉତ୍ତମ, ପୂରୁଷ ପ୍ରଥମ। ମିବ୍, ଭସ୍, ମସ୍ ପରସ୍ମୈପଦ; ପଦାନାମ୍ ଆତ୍ମନେପଦ; ତା, ତାମ୍, ଝା ପ୍ରଥମ; ସ୍ଥା, ସା, ଥା, ନ୍ଧ୍ୱମ୍ ମଧ୍ୟମ; ଉତ୍ତମ ପ୍ରଥମ। ବଦଳ ଇଡ଼୍, ବହ୍, ମହି; ଧାତୁ ନିଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରି; ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଲାଗେ। ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ ଯୁଷ୍ମଦ୍ ପାଇଁ, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅସ୍ମଦ୍ ପାଇଁ; ଭୂ ଆଦି ଧାତୁ ଓ ସନ୍ ଅନ୍ତ ଧାତୁ ଉଲ୍ଲେଖ। ଲଡ଼୍ ବର୍ତ୍ତମାନ, ସ୍ମେନ୍ ଅତୀତ; ଲଙ୍ ଅତୀତ ଯାହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋଟ୍ ଇଚ୍ଛାବାଚକ କ୍ରିୟା ପାଇଁ। ନିୟମ, ଅନୁମତି, ପରାମର୍ଶ, ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ଆଦେଶ, ଅନୁରୋଧ, ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଲୋଟ୍ ବ୍ୟବହୃତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅପେକ୍ଷାବାଚକ ଲିଙ୍ଗ; ଅତୀତରେ ଲିଟ୍; ଭବିଷ୍ୟତରେ ଳଟ୍; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଧାତୁ ଉପରେ ଏହି ଲାଗେ। ଦାତାର କ୍ରିୟା ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଲେଟ୍ ଅପେକ୍ଷାବାଚକ ଅର୍ଥରେ ଉଲ୍ଲେଖ; ତୃଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ସମାନ କ୍ରିୟାରେ କର୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତବ୍ୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ସୂତ ମୁନି ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା, ସଂହିତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମ ପାଇଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଲ ଅକ୍ଷରର ଉପଯୋଗ ଦେଖ, ଯଥା ସେବା, ଲାଙ୍ଗଳୀଷା, ମଣିପୟା, ଗଙ୍ଗାଜଳ, ତବଲ୍କାର, ଋଣାର୍ଣ୍ୟ, ପ୍ରାର୍ଣ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ। ତବଲ୍କାର ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶୀତ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୈନ୍ଦ୍ରୀ ଓ ସୌକାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବଧୂର ଆସନ ପିତାଙ୍କୁ; ଏଠି ନିୟମରେ ‘ଲ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ। ନେତା ଲବଣ; ଏହି ଗାଈମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାମୀ ନୁହେଁ। ଦେବୀଙ୍କ ଘର ଏଠି; ଏହି ଦୁଇ ଚତୁର। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଛଅଟି; ସେମାନେ ପଦ୍ମର ପଙ୍ଖୁଡ଼ି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କରେ, ଯେଉଁ କରେନାହିଁ, ସେଇ ଜଳ, ସେଇ ଶ୍ମଶାନ। ସେଠି ସେ ରନ୍ଧେ, ସେଠି ସେ ପାକାଏ, ତୁମେ ଢାକ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ତୁମେ ମେଘର ଧ୍ୱନି କର, ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କର, ସ୍ମରଣ କରି। ତୁମେ ଲେଖ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର, ତୁମେ ଶୋଇପଡ଼, ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛ, ସଦା ପୂଜା କର। କିଏ କଠିନତାରେ କାମ କରେ? କିଏ ଏପରି କରିବ, କିଏ ଫଳରେ ଅବସ୍ଥିତ? କିଏ ଶୋଇପଡ଼, କିଏ ଅକ୍ଷମ, କିଏ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରେ?