ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକର କଥା ଶୁଣ, ହେ ଭକ୍ତଜନ। ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ମାପ ଓ ମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିପରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି ଯେ, କର୍ଷ ଏକ ମାପ ଅଟୁଟ ମାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଏକ ମାପ; କବଳଗ୍ରହ ବି ଏକ ମାପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅର୍ଧ ପଳାକୁ ଶୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅଠ ମାଷକ ମଧ୍ୟ ଏକ ମାନ ଭାବରେ ମନ୍ୟତା ପାଇଥାଏ। ପଳାକୁ ବିଲ୍ବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁଷ୍ଟି ଦୁଇ ପଳା ସମାନ, ପ୍ରସୃତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପଳା ହେଉଛି। ଅଞ୍ଜଳି ଓ କୁଡ଼ବ ଚାରି ପଳା ସମାନ ମାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଅଠ ପଳା ମିଶି ଏକ ଅଷ୍ଟମାନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଚାରି କୁଡ଼ବ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ହୁଏ, ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ଆଢ଼କ ହୁଏ। ଏଠି କାଶ ପାତ୍ରର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ଏବଂ ଚାରି ଆଢ଼କ ଏକ ଦ୍ରୋଣ ହୁଏ। ଏକ ତୁଳା ଶତ ପଳା ସମାନ ଓ ଏକ ଭାଗ ବିଶି ପଳା ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ମାପ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ହୁଏ। ଏହିପରି ମାପ ଓ ମାନ ପରେ, ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପଦାର୍ଥ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଭଦ୍ରଦାରୁକୁ ଦିବ୍ୟ କାଠ ବୋଲି, ଦାରୁକୁ ଦେବଦାରୁ ବୋଲି, କୁଷ୍ଠକୁ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବୋଲି, ମାଂସୀକୁ ନଳଦ ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶଂଖ ହେଉଛି ଶଙ୍ଖ, ଶୁକ୍ତି ହେଉଛି ଶୁକ୍ତି ଛିପି, ନଖ ହେଉଛି ନଖ। ଶଂଖ ଆଉ ଏକ ନାମ ହେଉଛି ଶଂଖ। ବ୍ୟାଘ୍ର ହେଉଛି ବାଘ, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ ହେଉଛି ବାଘର ନଖ। ପୁରକୁ ପଳଙ୍କଷ ବୋଲି, ମହିଷାକ୍ଷକୁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରସ ହେଉଛି ପାରଦ, ଗନ୍ଧରସ ହେଉଛି ବୋଲେ ଏକ ପୃଥିବୀ ପ୍ରକାର, ସର୍ଜ ହେଉଛି ସର୍ଜ ଗଛର ଗୁମ୍ମା। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଶ୍ୟାମା ଓ ଗୌରୀ ମଧ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କରଞ୍ଜ ଓ ନକ୍ତମାଳ, ପୂତିକା ଓ ଚିରବିଲ୍ବ, ଶିଗ୍ରୁ ଅଥବା ଶୋଭାଞ୍ଜନ, ଜ୍ଞାନମାନ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସିନ୍ଧୁବାର ଏବଂ ମୋରଟା, ପୀଳୁପର୍ଣ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡୀ (ଯାହାକୁ ତୁଣ୍ଡିକେରିକା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ମଦନ, ଗାଳବ, ବୋଧ, ଘୋଟା, ଘୋଟୀ, ଏବଂ ଚତୁରଂଗୁଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବ୍ୟାଧିଘାତ ଏହିପରି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆରଗ୍ବଧକୁ ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ରୈବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦନ୍ତୀ, କାକେନ୍ଦୁ-ତିକ୍ତା, କଣ୍ଟକୀ, ବିକଙ୍କଟ ଏହି ନାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ନିମ୍ବକୁ ଅରିଷ୍ଟ, ପଟୋଳକୁ କୋଳକ, ବୟସ୍ଥା ଓ ବିଶଲ୍ୟାକୁ ଛିନ୍ନା ଓ ଛିନ୍ନରୁହା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଶା ଓ ଦନ୍ତ୍ୟମୃତା ଗୁଡ଼ୁଚୀର ଅନ୍ୟ ନାମ ଅଟୁଟ; କିରାତତିକ୍ତକ, ଭୂନିମ୍ବ, କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏପରି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶୂତ ଋଷି ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ନାମ। ଏବେ ମୁଁ କୁମାରଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୌନକଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଵ୍ୟାକରଣ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।” ତାପରେ କୁମାର କହିଲେ, “ହେ କାତ୍ୟାୟନ, ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଵ୍ୟାକରଣ ଉପଦେଶ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶବ୍ଦ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଶିଖିବା ପାଇଁ ସୁବିଧା ମିଳିବ। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ 'ସୁପ୍' କିମ୍ବା 'ତିଙ୍' ଅଛି, ତାକୁ 'ପଦ' କୁହାଯାଏ। 'ସୁପ୍' ବୋଲି ସାତି ଵିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରାଯାଏ; 'ସ୍ୱଉଜସଃ' ପ୍ରଥମା ଵିଭକ୍ତି, ଯାହା ମୂଳ ଶବ୍ଦରେ ଥାଏ। ଶମ୍ବୋଧନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ଥିଲେ, ଅର୍ଥବତ୍ତା ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। 'ଅମଉଶସଃ' ଦ୍ୱିତୀୟା ଵିଭକ୍ତି, ଯାହା କର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସହିତ ଯୋଗ ଥାଏ। 'ଟାଭ୍ୟାମ୍ଭିସ୍' ତୃତୀୟା ଵିଭକ୍ତି, ଯାହା କରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ତାହା କରଣ; ଯିଏ କରେ, ସେ କର୍ତ୍ତା। ଚତୁର୍ଥୀ ଵିଭକ୍ତି 'ଙେଭ୍ୟାମ୍' ଓ 'ଭ୍ୟସ୍' ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହା ପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ଚତୁର୍ଥୀ ଵିଭକ୍ତି ଲାଗିଥାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ଵିଭକ୍ତି 'ଙସି', 'ଭ୍ୟାମ୍', 'ଭ୍ୟସ୍' ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହା ଅପାଦାନ ପାଇଁ; ଯେଉଁଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଅଯାଏ, ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ପଞ୍ଚମୀ ଵିଭକ୍ତି ଅନୁସ୍ମୃତ। ଷଷ୍ଠୀ ଵିଭକ୍ତି 'ଙସ୍', 'ଆମ୍' ଦ୍ୱାରା, ଏହା ମୂଳ ଅଧିକାର ପାଇଁ; 'ଙ' ଓ 'ସୁ' ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତମୀ ଵିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକାର ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ। ଅଧାର ହେଉଛି ଅବସ୍ଥାନ, ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା ଲାଗିଥାଏ; ଯାହା ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ତାହା ଅପାଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ପଞ୍ଚମୀ ଵିଭକ୍ତି 'ପର୍ଯ୍ୟୁପାଙ୍' ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଦିଆଯାଏ; 'ଏନ୍' ଯୋଗ ହେଲେ, କ୍ରିୟାପଦ ସହିତ ଦ୍ୱିତୀୟା ଵିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ। ପୁନଃପୁନ କ୍ରିୟା, ଆଶ୍ରୟ ଚିହ୍ନ, ବିଭାଜନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିତରଣ ପାଇଁ; ସାଥିତ୍ଵ, ଅଭାବ ଓ ସାନିକଟ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଏହି ମାନେ ବ୍ୟବହୃତ। ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ଵିଭକ୍ତି ଚେଷ୍ଟା ଓ ଗତି ବୋଧକ କ୍ରିୟା ପାଇଁ; ଜଡ଼ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଦୁଇ ଵିଭକ୍ତି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଲାଗିଥାଏ। 'ନମଃ', 'ସ୍ୱସ୍ତି', 'ସ୍ୱଧା', 'ସ୍ୱାହା', 'ଅଲମ୍', 'ଵଷଟ୍' ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରିତ; ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଥୀ ଵିଭକ୍ତି ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ଧାତୁର ତୁଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ। ତୃତୀୟା ଵିଭକ୍ତି ସାଥିତ୍ଵ, ଅବମାନ, ବିଶେଷଣ ପାଇଁ; ସପ୍ତମୀ ଵିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ, ଏବଂ 'ଏତୈର୍' ସହିତ ଷଷ୍ଠୀ ଵିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ। ମାଲିକ, ପ୍ରଭୁ, ଶାସକ, ସାକ୍ଷୀ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ସନ୍ତାନ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଦୁଇ ଵିଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ; କାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠୀ ଵିଭକ୍ତି ଲାଗିଥାଏ।