ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ସୂତ ମହାମୁନି ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଅନେକ ଔଷଧ ଓ ମାପ ଏବଂ ବ୍ୟାକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ କଥା କହିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—କାଶୀଶ ଓ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶ ଦୃଷ୍ଟି ରୋଗର ଉପଚାର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଧାତୁକାଶୀଶ ଓ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମାଟିର ଖାର, କାକ୍ଷୀକୁ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ସମାକ୍ଷିକ ଏକ ଖଣିଜ, ତାପ୍ୟ ତାପ୍ୟୁତ୍ଥା ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶିଳା, ମନଃଶିଳା, ନେପାଳୀ, କୁଳଟୀ, ଆଲା କିମ୍ବା ମନସ୍ତାଳକ—ଏହାକୁ ହରିତାଳ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଗନ୍ଧକ କୁ ଗନ୍ଧପାଷାଣ, ରସକୁ ପାରଦ, ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବର, ଶୁଲ୍ବ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅଦ୍ରିସାର କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା କହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଲୋହକଞ୍ଚା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ମାକ୍ଷିକ, ମଧୁ ଓ କ୍ଷୌଦ୍ର—ସବୁ ଫୁଲ ର ସାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଜଳ ମିଶିଲେ କାଞ୍ଜିକ ଓ ସୁବୀରକ ହୁଏ; ସୀତା, ସିତୋପଲା, ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ—ଏହା ସବୁ ସକ୍କର ର ଉପପ୍ରକାର। ତ୍ୱକ୍, ଏଳା, ପତ୍ରକ—ଏହି ତିନିଟି ସମାନ ମାପରେ ମିଶିଲେ ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି, ଯାହାକୁ ତ୍ରିଜାତକ କୁହାଯାଏ; ଯଦି ଏହାରେ ନାଗକେଶର ମିଶିଲେ ଏହା ଚତୁର୍ଜାତ ହୁଏ। ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀମୂଳ, ଚବ୍ୟା, ଚିତ୍ରକ, ନାଗର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମିଶିଲେ ପଞ୍ଚକୋଳ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ କୋଳକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ କୁ କଙ୍ଗୁକା, କୋରଦୂଷ କୁ କୋଦ୍ରବ, ତ୍ରିପୁଟା କୁ ପୁଟା, କଳାପ କୁ ଲଙ୍ଗକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ସତୀନା, ବର୍ତ୍ତୁଳ, ବେଣୁ, ପିଚୁକ, ପିତଳ, ଚାକ୍ଷ, ବିଡାଳପଦକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କର୍ଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, କବଳଗ୍ରହ ମାପ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅର୍ଧ ପଳା କୁ ଶୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ମାଷକ ବି ମାପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏକ ପଳା କୁ ବିଲ୍ବ, ଦୁଇ ପଳା କୁ ମୁଷ୍ଟି, ଦୁଇ ପଳା କୁ ପ୍ରସୃତି କୁହାଯାଏ; ଚାରି ପଳା କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଓ କୁଡ଼ଭ କୁହାଯାଏ। ଅଠ ପଳା ହେଲେ ଏକ ଅଷ୍ଟମାନ, ଏହାକୁ ମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଚାରି କୁଡ଼ଭ ମିଶିଲେ ପ୍ରସ୍ଥ, ଚାରି ପ୍ରସ୍ଥ ହେଲେ ଆଢ଼କ। କାଶ ପାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଚାରି ଆଢ଼କ ମିଶିଲେ ଡ୍ରୋଣ ହୁଏ। ଏକ ତୁଳା କୁ ଏକ ଶତ ପଳା ଭାବେ ଓ ଏକ ଭାଗ କୁ ବିଶି ପଳା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟର ମାପ ପ୍ରଣାଳୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ମାପ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ। ଏହାପରେ ସୂତ ଦେବଦାରୁ, ଦାରୁ କୁ ଦେବଦାରୁ, କୁଷ୍ଠକୁ ଔଷଧୀ ଭାବେ ଓ ମାଂସୀ କୁ ନଳଦ ମୂଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ। ଶଂଖ କୁ ଶଂଖ, ଶୁକ୍ତି କୁ ଶୁକ୍ତି, ନଖ କୁ ନଖ କୁହାଯାଏ; ଶଂଖକୁ ପୁନି ଶଂଖ କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟାଘ୍ର କୁ ବାଘ, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ କୁ ବାଘ ନଖ, ପୁରା କୁ ପଳଙ୍କଷ, ମହିଷାକ୍ଷ କୁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ, ରସ କୁ ପାରଦ, ଗନ୍ଧରସ କୁ ବୋଲେ (ମାଟି), ସର୍ଜ କୁ ସର୍ଜ ଗଛର ଗୁମ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଶ୍ୟାମା, ଗୌରୀ ଓଷଧୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କରଞ୍ଜ, ନକ୍ତମାଳ, ପୂତିକା, ଚିରବିଲ୍ବ, ଶିଗ୍ରୁ କୁ ଶୋଭାଞ୍ଜନ, ଜ୍ଞାନମାନା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସିନ୍ଧୁବାର, ମୋରଟା, ପୀଳୁପର୍ଣ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡୀ କୁ ତୁଣ୍ଡିକେରିକା କୁହାଯାଏ। ମଦନ, ଗାଳବ, ବୋଧ, ଘୋଟା, ଘୋଟୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଚତୁରଙ୍ଗୁଳ ତୟାରିକୁ ବ୍ୟାଧିଘାତ କୁହାଯାଏ। ଏହାପରେ ଆରଗ୍ବଧ କୁ ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ରୈବତ କୁହାଯାଏ; ଦନ୍ତୀ, କାକେନ୍ଦୁ-ତିକ୍ତା, କଣ୍ଟକୀ, ବିକଙ୍କଟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନିମ୍ବ କୁ ଅରିଷ୍ଟ, ପଟୋଳ କୁ କୋଳକ, ବୟସ୍ଥା ଓ ବିଶଲ୍ୟା କୁ ଛିନ୍ନା ଓ ଛିନ୍ନରୁହା କୁହାଯାଏ। ବଶା, ଦନ୍ତ୍ୟମୃତା ଗୁଡ଼ୁଚୀ ର ଅନ୍ୟ ନାମ; କିରାତତିକ୍ତକ, ଭୂନିମ୍ବ, କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମସ୍ତ ବନଓଷଧୀ ର ନାମ ସୂତ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏବେ ସେ କହିଲେ—ଏହି ବେଳେ ମୁଁ କୁମାରଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାକରଣ ବିଷୟ ଖୋଲାସା କରିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଶବ୍ଦ ର ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଓ ଶିଶୁମାନେ ଶିଖିବା ପାଇଁ ସାରାଂଶ ଦିଆଯିବ। କୁମାର କହିଲେ—ଏକ ଶବ୍ଦ ଯଦି 'ସୁପ୍' କିମ୍ବା 'ତିଙ୍' ରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ପଦ' କୁହାଯାଏ। 'ସୁପ୍' ମାନେ ସାତଟି ବିଭକ୍ତି; 'ସ୍ୱଉଜସଃ' ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି, ଯାହା ମୂଳ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ସମ୍ବୋଧନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ସନ୍ଦର୍ଭରେ, କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲେ, ଅର୍ଥବତ୍ତା ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। 'ଅମଉଶସଃ' ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି, ଯାହା କର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; ବିଶେଷତଃ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ। 'ଟାଭ୍ୟାମ୍ଭିସ୍' ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି, ଯାହା କରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେହି କରଣ; କିଏ କରେ, ସେହି କର୍ତ୍ତା। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙେଭ୍ୟାମ୍ ଓ ଭ୍ୟସ୍' ରୁ ହୁଏ, ଏହା ଉପଦେଷ୍ଟା ପାଇଁ; ଯେଉଁଠି ଦେବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ, ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସି, ଭ୍ୟାମ୍, ଭ୍ୟସ୍' ରୁ ହୁଏ, ଏହା ଅପାଦାନ ପାଇଁ; ଯେଉଁଠି କିଛି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଆଯିବା, ପ୍ରାପ୍ତି କିମ୍ବା ଭୟ ହୁଏ, ସେଠି ଅପାଦାନ ବ୍ୟବହୃତ। ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସ୍', 'ଆମ୍' ରୁ ହୁଏ, ଏହା ସ୍ୱାମିତ୍ୱର ମୂଳ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ; 'ଙ' ଓ 'ସୁ' ରୁ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି, ଯାହା ଅଧିକାର ସ୍ଥଳ ପାଇଁ। ଅଧାରକୁ ଅଧିକାର ସ୍ଥଳ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; ଯାହା ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛା, ତାହାକୁ ଅପାଦାନ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି 'ପର୍ୟୁପାଙ୍' ସହିତ, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥରେ 'ଏନ୍' ଯୋଗ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟା ବ୍ୟବହୃତ। ପୁନଃ ପୁନଃ କ୍ରିୟା, ଆଧାର ଚିହ୍ନ, ବିଭାଜନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନ, ସହଯୋଗ, ଅଭାବ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ। ପ୍ରୟାସ ଓ ଗତି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହୃତ; ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଗତ।