ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ବିବିଧ ଔଷଧି ଓ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମ ଏବଂ ତାହାଙ୍କର ଅନ୍ୟନ୍ୟ ପରିଚୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସିଂହାସ୍ୟ, ବୃଷବାସା, ମାଟରୂଷକ ଦେଖାଯାଏ; ଜୀବକ, ଜୀବଶାକ, କର୍ବୁର ଓ ଶଟୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କଟଫଳ, ସୋମବୃକ୍ଷ, ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା, ସୁଗନ୍ଧିକା; ଶତାଙ୍ଗ, ଶତପୁଷ୍ପା, ମିଂସିର ଓ ମଧୁରିକା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର ଓ ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯାସ, ଧନ୍ୱୟାସ, ଦୁଷ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୁରାଲଭା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହିପରି, ବାକୁଚୀ, ସୋମରାଜୀ, ସୋମବଲ୍ଲୀ, ମାର୍କବ, କେଶରାଜ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବେଦଗଜକୁ ଚକ୍ରମାର୍ଦ୍ଦକ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସୁରଙ୍ଗୀକୁ ଟଗର, ତାହାର ସିନ୍ଧୁକୁ କଳନାଶା, ଓ ଭାୟସୀ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ। ମହାକାଳକୁ ବେଲା, ତଣ୍ଡୁଳୀୟକୁ ଘନସ୍ତନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁ କରେଲା, ଓ ତିକ୍ତାଳବୁ ଏହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଧାମାର୍ଗବ, କୋଷାତକୀ ଓ ଯାମିନୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ; କୋଷାତକୀର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୃତଭେଦନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ଜୀମୂତକୁ ଖୁଡ଼୍ଡାକ ଓ ଦେବତାଡ଼କ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଏହି ନାମରେ, ହିଂଗୁକାକାଦନୀ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ। ଅଶ୍ୱାରୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, କରବୀରକୁ ଅଶ୍ୱମାରକ, ସିନ୍ଧୁ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ସିନ୍ଧୂଥ୍ଥ ମଣିମନ୍ଥର ଅନ୍ୟ ନାମ। କ୍ଷାର ଓ ଯବାଗ୍ରଜକୁ ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା ଓ ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। କାଶୀଶ ଓ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶ ଦୃଷ୍ଟିର ଔଷଧ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଧାତୁକାଶୀଶ ଓ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଅଛି। ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ କାଦିର କ୍ଷାର, କାକ୍ଷୀକୁ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ, ସମାକ୍ଷିକ ଏକ ଧାତୁ, ଓ ତାପ୍ୟ ତାପ୍ୟୁଥ୍ଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶିଳା ଓ ମନଃଶିଳା, ନେପାଳୀ, କୁଳଟୀ, ଆଳା କିମ୍ବା ମନସ୍ତାଳକକୁ ହରିତାଳ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଗନ୍ଧକକୁ ଗନ୍ଧପାଷାଣ, ରସକୁ ପାରଦ, ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବର, ଶୁଲ୍ବ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଦ୍ରିସାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା, ଲୋହକଞ୍ଚ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ମାକ୍ଷିକ, ମଧୁ, କ୍ଷୌଦ୍ର ଏହିମାନେ ଫୁଲ ରସ। ଝେଷ୍ଠ ଜଳ ସହିତ କାଞ୍ଜିକ ଓ ସୁବୀରକ ନାମରେ; ସୀତା, ସିତୋପଲା, ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ ପ୍ରକାରର ଚିନି। ତ୍ୱକ୍, ଏଲା, ପତ୍ରକ ସମାନ ମାପରେ ମିଶି ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି, ତ୍ରିଜାତକ; ନାଗକେଶର ସହିତ ଚତୁର୍ଜାତ। ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀମୂଳ, ଚବ୍ୟା, ଚିତ୍ରକ, ନାଗର ଏହି ମିଶ୍ରଣ ପଞ୍ଚକୋଳ, ଏହାକୁ କୋଳକ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁକୁ କଙ୍ଗୁକା, କୋରଦୂଷକୁ କୋଦ୍ରବ, ତ୍ରିପୁଟକୁ ପୁଟ, କଳାପକୁ ଲଙ୍ଗକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସତୀନ, ବୃତ୍ତ, ବେଣୁ, ପିଚୁକ, ପିତଳ, ଚାକ୍ଷ, ବିଡାଳପଦକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏଠାରେ କର୍ଷ ଏକ ମାପ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଏକ; କବଳଗ୍ରହ ଅନ୍ୟ ଏକ ମାପ; ଅର୍ଧ ପଳାକୁ ଶୁକ୍ତି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ମାଷକ ମଧ୍ୟ ମାପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏକ ପଳାକୁ ବିଲ୍ବ, ଦୁଇ ପଳାକୁ ମୁଷ୍ଟି, ପ୍ରସୃତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପଳା; ଅଞ୍ଜଳି ଓ କୁଡ଼ବ ଚାରି ପଳା। ଅଷ୍ଟ ପଳା ଏକ ଅଷ୍ଟମାନ, ଏହି ମାପ ନିୟମିତ; ଚାରି କୁଡ଼ବ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ, ଚାରି ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ଆଢ଼କ। କାଶ ପାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଚାରି ଆଢ଼କ ଏକ ଦ୍ରୋଣ; ଏକ ତୁଳା ଶତ ପଳା, ଏକ ଭାଗ ବିସ୍ ପଳା ମାନାଯାଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାପ ବିଧି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି; ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଇଗୁଣା। ଭଦ୍ରଦାରୁ ଦିବ୍ୟ କାଠ, ଦାରୁକୁ ଦେବଦାରୁ; କୁଷ୍ଠ ଔଷଧି, ମାଂସୀ ନଳଦମୂଳ। ଶଂଖ ଶଂଖ, ଶୁକ୍ତି ଶଙ୍ଖ ମୁକୁଳ, ନଖ ନଖ; ଶଂଖକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ; ବ୍ୟାଘ୍ର ବାଘ, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ ବାଘ ନଖ; ପୁର ହେଉଛି ପଳଙ୍କଷ, ମହିଷାକ୍ଷ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ। ରସ ପାରଦ, ଗନ୍ଧରସ ବୋଲେ, ସର୍ଜ ସର୍ଜ ଗଛର ଗୁଧିକା; ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଶ୍ୟାମା, ଗୌରୀ ଔଷଧି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କରଞ୍ଜ, ନକ୍ତମାଳ, ପୂତିକା, ଚିରବିଲ୍ବ, ଶିଗ୍ରୁକୁ ଶୋଭାଞ୍ଜନ, ଜ୍ଞାନମାନ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସିନ୍ଧୁବାର, ମୋରଟା, ପୀଳୁପର୍ଣ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡୀକୁ ତୁଣ୍ଡିକେରିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମଦନ, ଗାଳବ, ବୋଧ, ଘୋଟା, ଘୋଟୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଚତୁରଂଗୁଳ ଏକ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଏହାକୁ ବ୍ୟାଧିଘାତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆରଗ୍ବଧକୁ ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ରୈବତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଦନ୍ତୀ, କାକେନ୍ଦୁତିକ୍ତା, କଣ୍ଟକୀ, ବିକଙ୍କଟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ନିମ୍ବକୁ ଅରିଷ୍ଟ, ପଟୋଳକୁ କୋଳକ, ବୟସ୍ଥା ଓ ବିଶଲ୍ୟାକୁ ଛିନ୍ନା ଓ ଛିନ୍ନରୁହା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଶା ଓ ଦନ୍ତ୍ୟମୃତା ଗୁଡ଼ୁଚୀର ଅନ୍ୟ ନାମ, କିରାତତିକ୍ତକ, ଭୂନିମ୍ବ, କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଓଉଷଧି ଗଛମାନଙ୍କର ନାମ, ହେ ହରି, ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଥିବା ବ୍ୟାକରଣ ବିଷୟରେ କହିବି। କୁମାର କହନ୍ତି: ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାକରଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ କାତ୍ୟାୟନ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବ। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ‘ସୁପ୍’ କିମ୍ବା ‘ତିଙ୍’ ଯୋଗ ଥାଏ, ତାହାକୁ ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ସୁପ୍’ ମାନେ ସତ କାରକ; ‘ସ୍ୱଉଜସଃ’ ପ୍ରଥମା କାରକ, ଯାହା ମୂଳ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ସମ୍ବୋଧନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ନହେଲେ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟାପଦ ନଥାଏ। ‘ଅମଉଶସଃ’ ଦ୍ୱିତୀୟ କାରକ, ଯାହା କର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ; ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଗ ଥାଏ। ‘ଟାଭ୍ୟାଂଭିସ୍’ ତୃତୀୟ କାରକ, ଯାହା କରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କରଣ; ଯିଏ କରେ, ସେହି କର୍ତ୍ତା। ଏଭଳି ଶ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧି, ମାପ ଓ ଶବ୍ଦବିଧି ନିୟମ ସଂଗଠିତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।