ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଜ୍ଞାନର ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଳରେ, ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ଔଷଧି ଗଛ ଓ ଉପକରଣମାନେ ବିରାଜ କରୁଥିଲେ । ଏଠାରେ ଦନ୍ତୀ, କଟଙ୍କଟେରୀ, ଦାରୁନିଶା, ହରିଦ୍ରା ଯାହାକୁ ରଜନୀ କୁହାଯାଏ, ପୀତିକା ଯାହାକୁ ରାତ୍ରିନାମିକା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏମିତି ଅନେକ ଗଛ ଥିଲେ । ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ, ରସାମୃତା, ବସୁକୋଟ, ବାଶିରା ଯାହାକୁ କାମ୍ପିଲ୍ଲା କୁହାଯାଏ, ଏମିତି ଅନେକ ଗଛର ନାମ ଅଛି । ପାଷାଣଭେଦକ, ଅରିଷ୍ଟ, କୁଟ୍ଟଭେଦକ, ଘଣ୍ଟାକ, ଶୁଷ୍କକ, ଵଚା ଓ ସୂଚକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ । ସୁରସୋ, ବୀଜକ, ପୀତଶାଳା, ଵଜ୍ରବୃକ୍ଷ, ମହାବୃକ୍ଷ, ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ, ସୁଧା, ଗୁଡା ଏମିତି ଅନେକ ଗଛ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଉପସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । କୁଠେରକ, ଅର୍ଜୁନକ, ପର୍ଣ୍ଣ, ସୌଗନ୍ଧିପର୍ଣିକ୍ର, ନୀଳ, ସିନ୍ଧୁବାର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି, ବାସନ୍ତୀ, କୁଳଜ ଏମିତି ଅନେକ ଗଛ ଅଛି । କାଳିୟକ ହେଉଛି ହଳଦିଆ କାଠ, ଏହାକୁ କଟକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଗାୟତ୍ରୀ-ଖଦିର ଏବଂ କନ୍ଦର ତାହାର ଅନ୍ୟ ରୂପ । ଇନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମ ହେଉଛି, କୁଵଳୟ ନୀଳ ପଦ୍ମ, ପଦ୍ମ ହେଉଛି ପଦ୍ମ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର । ସୌଗନ୍ଧିକ, ଶତଦଳ, ଅବ୍ଜ, କମଳ ଏହି ସବୁ ଲୋଟସର ନାମ । ଅଜଵର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଊର୍ଜା, ଵାଜିକର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଅଶ୍ଵକର୍ଣ୍ଣକ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ, ଶେଲୁର, ବହୁବାର ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ସୁନନ୍ଦକ, କକୁଦ୍ଭଦ୍ର, ଛତ୍ରାକୀ, ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକ, କବରୀ, କୁମ୍ଭକ, ଧୃଷ୍ଟ, କ୍ଷୁଦ୍ବିଧ, ଧନକୃତ ଏମିତି ଅନେକ ଗଛ ଅଛି । କୃଷ୍ଣାର୍ଜକ, କରାଳ, କାଳମାନ, ପ୍ରାଚୀ, ବଳା, ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା, କାକଜଂଘା, ବାୟସୀ, ମୂଷିକପର୍ଣ୍ଣ, ଭ୍ରମନ୍ତୀ, ଆଖୁପର୍ଣିକା ଏହି ସବୁ ଗଛ ଅନେକ ଉପକାରୀ । ଏହି ସବୁ ଗଛର ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ଥିଲା । ବିଷମୁଷ୍ଟି, ଦ୍ରାବଣ, କେଶମୁଷ୍ଟି, କିଂଲିହୀ, କଟୁକୀ, ଅନ୍ତକ ଯାହା ଆମ୍ଳବେତସ, ଅଶ୍ୱଥ, ବହୁପତ୍ରା, ଆମଳକୀ, ଅରୂଷକ୍ର, ପତ୍ର, ଶୂକ, କ୍ଷୀରୀ, ରାଜାଦନ, ମହାପତ୍ର, ଦାଡିମା, କରକ ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ମସୂରୀ, ବିଦଳୀ, ଶଷ୍ପା, ଯାହାକୁ କାଳିନ୍ଦୀ କୁହାଯାଏ, କଣ୍ଟକାଖ୍ୟା, ମହାଶ୍ୟାମା, ବୃକ୍ଷପାଦୀ, ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା, ଚର୍ମକସ ଏହି ସବୁ ଉପକରଣ ଅଛି । ଶଂଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ, ଅକ୍ଷିପୀଳୁକ, ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ଵେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ, ଗବାଦିନୀ, କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା, ରୋଚନିକ, ହେମକ୍ଷୀରୀ ଯାହାକୁ ପୀତା, ଗୌରୀ, କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା, ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଶୈଳ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅଞ୍ଜନ, ରସାଞ୍ଜନ ଏହି ସବୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ । ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛର ରେସିନ୍ କୁ ମୋଚରା କୁହାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଖରୀ, ଅପାମାର୍ଗ, ମୟୂରକ ଏହି ଗଛ ଅଛି । ସିଂହାସ୍ୟ, ବୃଷବାସା, ମାଟରୂଷକ, ଜୀବକ, ଜୀବଶାକ, କର୍ବୁର, ଶଟୀ, କଟଫଳ, ସୋମବୃକ୍ଷ, ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା, ସୁଗନ୍ଧିକା, ଶତାଙ୍ଗ, ଶତପୁଷ୍ପା, ମିଂସିର, ମଧୁରିକା ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର, ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ, ଯାସ, ଧନ୍ବୟାସ, ଦୁଷ୍ପର୍ଶ, ଦୁରାଲଭା ଏହି ସବୁ ଗଛ ଅଛି । ବାକୁଚୀ, ସୋମରାଜୀ, ସୋମବଲ୍ଲୀ, ମାର୍କବ, କେଶରାଜ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଏହି ସବୁ ଉପକରଣ ଅଛି । ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବେଦଗଜକୁ ଚକ୍ରମାର୍ଦକ କୁହନ୍ତି, ସୁରଙ୍ଗୀକୁ ଟଗର କୁହାଯାଏ, ତାହାର ସନ୍ଧିକୁ କଳନାଶା କୁହାଯାଏ, ବାୟସୀ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ । ମହାକାଳକୁ ବେଲା କୁହାଯାଏ, ତଣ୍ଡୁଳୀୟକୁ ଘନସ୍ତନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଉଛି ତିକ୍ତାଲବୁ, ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଧାମାର୍ଗବ, କୋଷାତକୀ, ଯାମିନୀ, କୋଷାତକୀର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୃତଭେଦନ କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଜୀମୂତକୁ ଖୁଡ୍ଡାକ ଓ ଦେବତାଡକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଏହି ନାମରେ, ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ଅନ୍ୟ ନାମ । ଅଶ୍ୱାରୀ, କରବୀର ଯାହାକୁ ଅଶ୍ୱମାରକ କୁହାଯାଏ, ସିନ୍ଧୁ, ସୈନ୍ଧବ, ସିନ୍ଧୂତ୍ଥ ଏହି ସବୁ ମଣିମନ୍ଥର ନାମ । କ୍ଷାର, ଯବାଗ୍ରଜ, ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା, ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର । କାଶୀଶ, ପୁଷ୍ପକାଶୀଶ ଦୃଷ୍ଟି ରୋଗର ଔଷଧ, ଧାତୁକାଶୀଶ, କାଶୀ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ । ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମାଟିର କ୍ଷାର, କାକ୍ଷୀକୁ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ, ସମାକ୍ଷିକ ଏକ ଖଣିଜ, ତାପ୍ୟ ତାପ୍ୟୁତ୍ଥ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଶିଳା, ମନଃଶିଳା, ନେପାଳୀ, କୁଳଟୀ, ଆଳା କିମ୍ବା ମନସ୍ତାଳକକୁ ହରିତାଳ କୁହାଯାଏ । ଗନ୍ଧକକୁ ଗନ୍ଧପାଷାଣ, ରସକୁ ପାରଦ, ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବର, ଶୁଲ୍ବ, ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଅଦ୍ରିସାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହ, ଲୋହକଞ୍ଚ, ମାକ୍ଷିକ, ମଧୁ, କ୍ଷୌଦ୍ର ଫୁଲର ମଧ୍ୟ ଏସେନ୍ସ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜଳ ସହିତ କାଞ୍ଜିକ ଓ ସୁବୀରକ, ସୀତା, ସିତୋପଳା, ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ ଏହି ସବୁ ଚିନିର ଧରଣୀ । ତ୍ୱକ୍, ଏଳା, ପତ୍ରକ ଏକା ସମାନ ମିଶାଇ ତିନିଗନ୍ଧି, ତ୍ରିଜାତକ, ନାଗକେଶର ସହିତ ଚତୁର୍ଜାତା । ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀମୂଳ, ଚବ୍ୟା, ଚିତ୍ରକ, ନାଗର, ପଞ୍ଚକୋଳ ଏହି ନାମରେ, କୋଳକ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ । ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁକୁ କଙ୍ଗୁକା, କୋରଦୂଷକୁ କୋଦ୍ରବ, ତ୍ରିପୁଟାକୁ ପୁଟା, କଳାପକୁ ଲଙ୍ଗକ କୁହାଯାଏ । ସତୀନ, ଵର୍ତ୍ତୁଳ, ବେଣୁ, ପିଚୁକ, ପିତଳ, ଚାକ୍ଷ, ବିଡାଳପଦକ ଏହି ଅନେକ ଗଛ ଓ ଉପକରଣ ଏହି ପବିତ୍ର ଆୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ରୂପେ ରହିଛି । ଏଭଳି ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ଔଷଧି ଗଛ ଓ ପଦାର୍ଥମାନେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତସ୍ଥ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସାର ମୂଳ ଅଂଶ ଭାବେ, ନିଜ ନିଜ ଗୁଣଧର୍ମ ଓ ଉପକାରିତା ନେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି ।