ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରରେ, ଗୁଣୀ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାଙ୍କର ବିକଳ୍ପ ନାମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି—ପିପ୍ପଳୀକୁ ଅନେକ ଜଣେ ଜଣନ୍ତି, ତାହାର ମୂଳକୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉଷଣାକୁ ମରିଚା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଶୁଣ୍ଠୀକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ମହାଔଷଧ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଭ୍ୟୋଷାକୁ ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପାଦାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହାକୁ ତ୍ରିଉଷଣା କୁହାଯାଏ। ଲାଙ୍ଗଳୀ ହେଉଛି ହଳିନୀ, ଚେୟସୀକୁ ଗଜପିପ୍ପଳୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ତ୍ରାୟନ୍ତୀକୁ ତ୍ରାୟମାଣା କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ସାୟାକୁ ସୁବହା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଚିତ୍ରକକୁ ଶିଖୀ, ଵହ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥାକୁ ଉଗ୍ରା ଓ ଵଚା ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଶ୍ଵେତାକୁ ହୈମବତୀ, କୁଟଜ, ବୃକ୍ଷକ, ଶକ୍ର, ବତ୍ସକ ଓ ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। କଳିଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ ଓ ଆରିଷ୍ଟା ମାନଙ୍କର ବୀଜ ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବା ଉଚିତ। ମୁଷ୍ଟକକୁ ମେଘନାମା କୁହାଯାଏ, କୌନ୍ତୀକୁ ହରେଣୁକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏଳାକୁ ବହୁଳା, ସୂକ୍ଷ୍ମେଳାକୁ ତୃଟି, ପଦ୍ମା, ଭାର୍ଙ୍ଗ, କାଞ୍ଜୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୟଷ୍ଟିକା ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ମୂର୍ବାକୁ ମଧୁରସା, ତେଜନୀକୁ ତିକ୍ତବଲ୍ଲିକା, ମହାନିମ୍ବକୁ ବୃହନ୍ନିମ୍ବ, ଦୀପ୍ୟକକୁ ଯବାନିକା କୁହାଯାଏ। ବିଡଙ୍ଗକୁ କୀଟଶତ୍ରୁ, ରାମଠକୁ ହିଙ୍ଗୁ, ଅଜାଜୀକୁ ଜୀରକ, କାରବୀକୁ ଉପକୁଞ୍ଚିକା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। କଟୁକା, ତିକ୍ତା, ଓ କଟୁକରୋହିଣୀ ଜଣାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ଟଗରାକୁ ଓ ଭକ୍ରାକୁ ତାଙ୍କ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। କୋକାକୁ ଟ୍ୱଚାବରାଙ୍ଗକା କୁହାଯାଏ। ଉଦୀଚ୍ୟାକୁ ବାଳକ, ହ୍ରୀବେରାକୁ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାମରେ, ପତ୍ରକକୁ ଦଳସଂଜ୍ଞା ଓ ଚାରକକୁ ତସ୍କର କୁହାଯାଏ। ହେମାଭାକୁ ନାଗକେଶର, ଅସୃକ୍କୁଙ୍କୁମ, କାଶ୍ମୀର ଓ ବାହ୍ଲିକ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଆୟୋକୁ ଲୋହା, ଏହାର ଧାତୁ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ପୁର, କୁଟନଟ, ମହିଷାକ୍ଷ, ପଳଙ୍କଷା ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି। କାଶ୍ମରୀକୁ କଟଫଳା, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣକୁ ଏହି ନାମରେ, ଶଲ୍ଲକୀ, ଗଜଭକ୍ଷ୍ୟା, ପତ୍ରୀ ଓ ସୁରଭୀସ୍ତ୍ରବ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଧାତ୍ରୀକୁ ଆମଳକୀ, ବିଭୀତକକୁ ଅକ୍ଷ, ପଥ୍ୟାକୁ ଅଭୟା, ପୂତନାକୁ ହରୀତକୀ କୁହାଯାଏ। ତ୍ରିଫଳାକୁ ତିନିଫଳ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଉଦକୀର୍ୟା ଲମ୍ବା ଡାଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ଥାଏ, ଯାହାକୁ କରଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ। ଯଷ୍ଟୀକୁ ଯଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱୟ, ମଧୁକକୁ ମଧୁଯଷ୍ଟିକା, ଧାତକୀକୁ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ସମଙ୍ଗାକୁ କୁଞ୍ଜରା କୁହାଯାଏ। ସିତାକୁ ମଲୟଜ, ଯାହା ଶୀତଳ, ଗୋଶୀର୍ଷକୁ ଶ୍ଵେତ ଚନ୍ଦନ, ରକ୍ତକୁ ଚନ୍ଦନ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟକୁ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। କାକୋଳୀକୁ ବୀରା, ବୟସ୍ୟାକୁ ଅର୍କପୁଷ୍ପିକା, ଶୃଙ୍ଗୀ, କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ, ମହାଘୋଷା ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ତୁଗାକ୍ଷୀରୀକୁ ଶୁଭ୍ର ବାଁଶୀ, ଯାହାକୁ ବଂଶଲୋଚନା କୁହାଯାଏ। ମୃଦ୍ୱିକାକୁ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଗୋସ୍ତନିକାକୁ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଉଶୀର, ମୃଣାଳ, ସେବ୍ୟା, ଲାମଜ୍ଜକ, ସାର, ଗୋପବଲ୍ଲୀ, ଓ ଗୋପୀଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦନ୍ତୀ, କଟଙ୍କଟେରୀ, ଦାରୁନିଶା, ହରିଦ୍ରାକୁ ରଜନୀ, ପୀତିକାକୁ ରାତ୍ରିନାମିକା କୁହାଯାଏ। ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ, ରସାମୃତା, ବସୁକୋଟା, ଭାସିରାକୁ କାମ୍ପିଲ୍ଲା କୁହାଯାଏ। ପାଷାଣଭେଦକ, ଅରିଷ୍ଟ, କୁଟ୍ଟଭେଦକ, ଘଣ୍ଟାକ, ଶୁଷ୍କକ, ବଚା, ସୂଚକ ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୁରସୋ, ବୀଜକ, ପୀତଶାଳ, ଵଜ୍ରବୃକ୍ଷ, ମହାବୃକ୍ଷ, ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ୍, ସୁଧା, ଗୁଡା ଏହି ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା, ଉପସ୍ଥା, କୁଠେରକ, ଅର୍ଜୁନକ, ପର୍ଣ୍ଣ, ସୌଗନ୍ଧିପର୍ଣ୍ଣିକ୍ର କୁହାଯାଏ। ନୀଳ, ସିନ୍ଧୁଭାର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସୁଗନ୍ଧିତ, ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣ୍ଣୋତି, ବାସନ୍ତୀ, କୁଳଜ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। କାଳିୟକକୁ ପୀତକାଠ, କଟକ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ, ଗାୟତ୍ରୀଖଦିର, ଏହାର ପ୍ରକାର କନ୍ଦର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ଇନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମ, କୁବଳୟ ନୀଳ ପଦ୍ମ, ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଲୋଟସ୍, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୌଗନ୍ଧିକ, ଷଟଦଳ, ଅବ୍ଜ, କମଳ ଏହି ସବୁ ପଦ୍ମ ର ନାମ। ଅଜବର୍ଣ୍ଣକୁ ଊର୍ଜା, ଵାଜିକର୍ଣ୍ଣକୁ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ, ଶେଳୁର, ବହୁବାର ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ସୁନନ୍ଦକ, କକୁଦ୍ଭଦ୍ର, ଛତ୍ରାକୀ, ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକ, କବରୀ, କୁମ୍ଭକ, ଧୃଷ୍ଟ, କ୍ଷୁଦ୍ବିଧ, ଧନକୃତ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କୃଷ୍ଣାର୍ଜକ, କରାଳ, କାଳମାନ, ପ୍ରାଚୀ, ବଳା, ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା, କାକଜଂଘା, ବାୟସୀ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ମୂଷିକପର୍ଣ୍ଣ, ଭ୍ରମନ୍ତୀ, ଆଖୁପର୍ଣିକା, ବିଷମୁଷ୍ଟି, ଦ୍ରାବଣ, କେଶମୁଷ୍ଟି ଉଲ୍ଲେଖିତ। କିଂଲିହୀ, କଟୁକୀ, ଅନ୍ତକକୁ ଆମ୍ଳବେତସ, ଅଶ୍ୱଥ, ବହୁପତ୍ରା, ଆମଳକୀ ଚିହ୍ନଟ। ଅରୂଷକ୍ର, ପତ୍ର, ଶୂକ, କ୍ଷୀରୀ, ରାଜାଦନ, ମହାପତ୍ର, ଦାଡିମା, କରକ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ମସୂରୀ, ବିଦଳୀ, ଶଷ୍ପାକୁ କାଳିନ୍ଦୀ, କଣ୍ଟକାଖ୍ୟା, ମହାଶ୍ୟାମା, ବୃକ୍ଷପାଦୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା, ଚର୍ମକସା ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଶଂଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ, ଅକ୍ଷିପୀଲୁକ, ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ଵେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ, ଗବାଦିନୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା, ରୋଚନିକ, ହେମକ୍ଷୀରୀ ପୀତା, ଗୌରୀ, କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା, ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଶୈଳ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅଞ୍ଜନ, ରସାଞ୍ଜନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶାଲ୍ମଳୀର ଗୁମ୍ମାକୁ ମୋଚରା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଖରୀ, ଅପାମାର୍ଗ, ମୟୂରକ ଉପନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କରେ ଯେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାଙ୍କର ବିକଳ୍ପ ନାମ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଉପଚାର ସମ୍ଭବ। ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଋଷିମାନେ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତି ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଅମୂଲ୍ୟ ଧାରୋହର।