ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ଗଛ ଓ ତାଙ୍କର ନାମ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଦେହକୁ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି ଷ୍ଟିରା, ବିଦାରିଗନ୍ଧା, ଶାଳପଣ୍ୟ, ଶୁମତୀ, ଲାଙ୍ଗଳୀ, କଳସୀ, କ୍ରୋଷ୍ଟୁପୁଚ୍ଛା ଓ ଗୁହା। ଏହାପରେ ପୁନର୍ନଭା, ପର୍ଷାଭୂ, କଠିଲ୍ୟା, କାରୁଣା, ଏରଣ୍ଡ, ଉରୁଭୂକ, ଆମର୍ଦ, ବର୍ଧମାନକ ନାମକ ଗଛମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଝଷାକୁ ନାଗବଲା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁ ଗୋକ୍ଷୁର, ଶତାବରୀ, ବରା, ଭୀରୁ, ପୀବରୀ, ଇନ୍ଦୀବରୀ ଓ ବରୀ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ବ୍ୟାଘ୍ରୀକୁ ବୃହତୀ କୁହାଯାଏ, କୃଷ୍ଣା, ହଂସପାଦୀ, ମଧୁସ୍ତ୍ରବା, ଧାମନୀ, କଣ୍ଟକାରୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ସିଂହୀ, ନିଦିଗ୍ଧିକା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହାପରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଛମାନେ ଅଛନ୍ତି—ବୃଶ୍ଚିକା, ତ୍ରୟମୃତା, କାଳୀ, ବିଷଘ୍ନୀ, ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା, ମର୍କଟୀ, ଆତ୍ମଗୁପ୍ତା, ଆର୍ଷେୟୀ, କପିକଚ୍ଛୁକା। ମୁଡ୍ଗପର୍ଣ୍ଣକୁ କ୍ଷୁଦ୍ରସହା, ମାଷପର୍ଣ୍ଣକୁ ମହାସହା, ତ୍ୟଜା ଓ ପରାକୁ ମହା, ଦଣ୍ଡୟୋନୀ ଓ ଅଙ୍କସଂଜ୍ଞା, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧକୁ ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥକୁ କପିଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ଗର୍ଦ୍ଧଭାଣ୍ଡା, ପର୍କଟୀକୁ କପୀତନା, ପାର୍ଥକୁ କକୁଭ ଓ ଧନ୍ୱୀ, ଏହି ଦୁଇଟି ଅର୍ଜୁନ ନାମରେ ପରିଚିତ। ନନ୍ଦୀବୃକ୍ଷ ପ୍ରରୋହୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିକାରୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ବଞ୍ଜୁଳ, ବେତସ, ଭଲ୍ଲାଟ, ଅରୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଲୋଧ୍ର, ସାରବକ, ଧୃଷ୍ଟ, ତିରୀଟ ଏହି ଗଛମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ବୃହତ୍ଫଳାକୁ ମହାଜମ୍ବୁ, ବାଳଫଳାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ମିଳେ। ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଜଳଜମ୍ବୁ, ଯାହାକୁ ନାଦେୟୀ କୁହାଯାଏ; କଣା, କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ, ଶୌଣ୍ଡୀ, ମାଗଧିକା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପିପ୍ପଳୀକୁ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ତାହାର ମୂଳକୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକା କୁହାଯାଏ; ଉଷଣାକୁ ମରିଚ, ଶୁଣ୍ଠୀକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ମହାଔଷଧ କୁହାଯାଏ। ଭ୍ୟୋଷକୁ ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମସଲା ଭାବେ, ତ୍ରୟୁଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଲାଙ୍ଗଳୀକୁ ହଳିନୀ, ଚେୟସୀକୁ ଗଜପିପ୍ପଳୀ କୁହାଯାଏ। ତ୍ରାୟନ୍ତୀକୁ ତ୍ରାୟମାଣା, ଉତ୍ସାୟାକୁ ସୁବହା, ଚିତ୍ରକକୁ ଶିଖୀ, ବହ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥାକୁ ଉଗ୍ରା ଓ ଭଚା, ଶ୍ୱେତାକୁ ହୈମବତୀ; କୁଟଜ, ବୃକ୍ଷକ, ଶକ୍ର, ଵତ୍ସକ, ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ଏହି ଗଛମାନେ ଅଛନ୍ତି। କଳିଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟଵ, ଆରିଷ୍ଟା ଏହି ଗଛମାନଙ୍କ ମାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ବୀଜ ଚିହ୍ନିବାକୁ ହେବ; ମୁଷ୍ଟକକୁ ମେଘନାମା, କୌନ୍ତୀକୁ ହରେଣୁକା କୁହାଯାଏ। ଏଳାକୁ ବହୁଳା, ସୂକ୍ଷ୍ମେଳାକୁ ତୃଟି, ପଦ୍ମା, ଭାର୍ଙ୍ଗ, କାଞ୍ଜୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୟଷ୍ଟିକା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ମୂର୍ବାକୁ ମଧୁରସା, ତେଜନୀକୁ ତିକ୍ତବଲ୍ଲିକା, ମହାନିମ୍ବକୁ ବୃହନ୍ନିମ୍ବ, ଦୀପ୍ୟକକୁ ଯବାନିକା କୁହାଯାଏ। ବିଡ଼ଙ୍ଗ କୀଟସ୍ତ୍ରୁ ଶତ୍ରୁ, ରାମଠକୁ ହିଙ୍ଗୁ, ଅଜାଜୀକୁ ଜୀରକ, କାରବୀକୁ ଉପକୁଞ୍ଚିକା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। କଟୁକା, ତିକ୍ତା, କଟୁକରୋହିଣୀ, ଟଗରା, ବକ୍ର, ଚୋକା, ଟ୍ୱଚାବରାଙ୍ଗକ ଏହି ଗଛମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଉଦୀଚ୍ୟକୁ ବାଳକ, ହ୍ରୀବେରକୁ ଜଳନାମରେ, ପତ୍ରକକୁ ଦଳସଂଜ୍ଞା, ଚାରକକୁ ତସ୍କର କୁହାଯାଏ। ହେମାଭାକୁ ନାଗକେଶର, ଅସୃକ୍କୁଙ୍କୁମ, କାଶ୍ମୀର, ବାହ୍ଲିକ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଆୟୋକୁ ଲୋହା, ଧାତୁ ନାମରେ ପରିଚିତ; ପୁର, କୁଟନଟ, ମହିଷାକ୍ଷ, ପଳଙ୍କଷା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। କାଶ୍ମରୀକୁ କଟଫଳା, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣକୁ ଏହି ନାମରେ, ଶଲ୍ଲକୀ, ଗଜଭକ୍ଷ୍ୟା, ପତ୍ରୀ, ସୁରଭୀସ୍ତ୍ରବ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଧାତ୍ରୀକୁ ଆମଳକୀ, ବିଭୀତକକୁ ଅକ୍ଷ, ପଥ୍ୟାକୁ ଅଭୟା, ପୂତନାକୁ ହରୀତକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତ୍ରିଫଳାକୁ ତ୍ରିଫଳ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏହା ତିନି ଫଳର ସମୁହ; ଦୀର୍ଘ ଡଣ୍ଡ ଥିବା ଉଦକୀର୍ୟକୁ କରଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ। ଯଷ୍ଟୀକୁ ଯଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱୟ, ମଧୁକକୁ ମଧୁଯଷ୍ଟିକା, ଧାତକୀକୁ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ସମଙ୍ଗାକୁ କୁଞ୍ଜରା କୁହାଯାଏ। ସିତାକୁ ମଲୟଜ, ଗୋଶୀର୍ଷକୁ ଧଳିଆ ଚନ୍ଦନ, ରକ୍ତକୁ ଚନ୍ଦନ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ କୁହାଯାଏ। କାକୋଳୀକୁ ବୀରା, ବୟସ୍ୟାକୁ ଅର୍କପୁଷ୍ପିକା, ଶୃଙ୍ଗୀ, କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ, ମହାଘୋଷା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତୁଗାକ୍ଷୀରୀ, ଶୁଭ ବାଂଶୀକୁ ବଂଶଲୋଚନା, ମୃଦ୍ୱିକାକୁ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଗୋସ୍ତନିକା ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଉଶୀର ଓ ମୃଣାଳ, ସେବ୍ୟା, ଲାମଜ୍ଜକ, ସାର, ଗୋପବଲ୍ଲୀ, ଗୋପୀଭଦ୍ରା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଗଛ ଅଟୁ। ଦନ୍ତୀ, କଟଙ୍କଟେରୀ, ଦାରୁନିଶା, ହରିଦ୍ରାକୁ ରଜନୀ, ପୀତିକାକୁ ରାତ୍ରିନାମିକା କୁହାଯାଏ। ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ, ରସାମୃତା, ଵସୁକୋଟା, ବାଶିରକୁ କାମ୍ପିଲ୍ଲା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ପାଷାଣଭେଦକ, ଅରିଷ୍ଟ, କୁଟ୍ଟଭେଦକ, ଘଣ୍ଟାକ, ଶୁଷ୍କକ, ଵଚା, ସୂଚକ ଏହି ଗଛମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୁରସୋ, ବୀଜକ, ପୀତଶାଳ, ବଜ୍ରବୃକ୍ଷ, ମହାବୃକ୍ଷ, ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ୍, ସୁଧା, ଗୁଡା ଚିହ୍ନଟ। ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା, ଉପସ୍ଥା, କୁଠେରକ, ଅର୍ଜୁନକ, ପର୍ଣ୍ଣ, ସଉଗନ୍ଧିପର୍ଣ୍ଣିକ୍ରା ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ନୀଳ, ସିନ୍ଧୁବାର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସୁଗନ୍ଧିତ; ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି, ବାସନ୍ତୀ, କୁଳଜ ଜଣାଯାଏ। କାଳିୟକ ହେଉଛି ହଳଦିଆ କାଠ, ଏହାକୁ କଟକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଗାୟତ୍ରୀଖଦିର ଓ କନ୍ଦର ଏହାର ଅନ୍ୟ ରୂପ। ଇନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମ, କୁଵଳୟ ନୀଳପଦ୍ମ, ପଦ୍ମ ହେଉଛି ପଦ୍ମ, ନୀଳୋତ୍ପଳ, ସଉଗନ୍ଧିକ, ଶତଦଳ, ଅବ୍ଜ, କମଳ ଏହି ନାମରେ ପଦ୍ମ ଜଣାଯାଏ। ଅଜବର୍ଣ୍ଣକୁ ଊର୍ଜା, ଵାଜିକର୍ଣ୍ଣକୁ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ, ଶେଲୁର, ବହୁବାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୁନନ୍ଦକ, କକୁଦ୍ଭଦ୍ର, ଛତ୍ରାକୀ, ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକ, କବରୀ, କୁମ୍ଭକ, ଧୃଷ୍ଟ, କ୍ଷୁଦ୍ୱିଧ, ଧନକୃତ ଏହି ଅନେକ ଗଛ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପରିଚିତ ଓ ପୂଜ୍ୟ। ଏଭଳି ଅନେକ ଔଷଧି ଗଛ ଓ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଓ ମନ ଉପକାରରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।