ଏହି କଥାରେ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ନାରୀ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ, ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଔଷଧର ମାତ୍ରା ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଠ ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଚଉଦ ପଳା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଶରଦ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଏହା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବାୟୁ ଦୋଷ ହେଲେ ତେଲ, ଚିନି, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ମିଶାଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; କଫ ଦୋଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଓ ମସଲା; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ତ୍ରିଫଳାର ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଓ ଦୁଧ ଖାଏ, ସେଉଁଠି ଘୋଡ଼ା ନିମ୍ନ ଗୁଣର ଭାବିବା ଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ପକ୍ୱ ଜାମ୍ବୁ ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ତାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅଧ ପ୍ରହର ସମୟରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦୁଧ ଦିଆଯିତ ଚାଉଳ ଖିର ଖୁରାଏଁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ ଦୋଷ ଅସୁସ୍ଥତାରେ ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମାଂସରସ, ମଧୁ, ମୁଙ୍ଗ ଓ ଘିଅ ଦେବା ଉଚିତ୍। କଫ ଦୋଷରେ ମୁଙ୍ଗ, କୁଳଥ, କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଟୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ବଧିରତା କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷ ଜନିତ ରୋଗରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ ଏକ ପଳା ଦୂର୍ବା ଦେବା ଉଚିତ୍, ପରେ ଦ୍ବିତୀୟ ଦିନ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ଓ ତୃତୀୟ ଦିନ ପଞ୍ଚ ପଳା କରି ବୃଦ୍ଧି କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟରେ ଉଚ୍ଚ ମାତ୍ରା ଅସି ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଷଠି, ନିମ୍ନରେ ଚାଳିଶି ପଳା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଘାଉ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଖୋଅ ରୋଗରେ ତ୍ରିଫଳା କଢ଼ା ସହ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୋଫ ରୋଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଘାଉ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗରେ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଦୁର୍ବଳ ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ମାଂସ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପୁଷ୍ଟି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଶରଦ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ପଞ୍ଚ ପଳା ସୁଖିଳା ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଘିଅ ସହ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଔଷଧ ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ରୋଗ ନାଶ, ପୁଷ୍ଟି ଓ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଦୁଧ ସହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଭଳି ଶତାବରୀ ଓ ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍; ମଧ୍ୟମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ପଳା, ନିମ୍ନରେ ତାହାଅନୁସାରେ। ଯଦି ଅକ୍ସମାତ୍ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଏକରୂପ ଦେଖାଯାଏ ଓ ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମହାମାରୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ହବି ଦାନ ଓ ହରୀତକୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ମହାମାରୀ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ହରୀତକୀ ଗାଈର ମୁତ୍ର, ତେଲ ଓ ଲୁଣ ସହ ପ୍ରଥମେ ପଞ୍ଚ, ପରେ ପଞ୍ଚ ଏଭଳି ବୃଦ୍ଧି କରି ଏକଶ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ରା ଏକଶ, କିମ୍ବା ଅସି, କିମ୍ବା ଷଠି। ଏବେ ହାତୀ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର କଥା କହିବି। ହାତୀଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଔଷଧ ମାନେ ଘୋଡ଼ାଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଅଧିକ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ହାତୀ ରୋଗ ନିବାରଣ ହୁଏ। ମହାମାରୀ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଣି ଦେଇ ପୂଜା କରି, ପିତାଳ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉପବାସ କରି, ହାତୀର ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ବାନ୍ଧିବା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଚିକିତ୍ସକ ଚାହିଁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦେଇଥିବା ଉଚିତ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ, ଦୁର୍ଗା, ଶ୍ରୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନା କରି ହାତୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍; ଭୂତପୂଜା ଏବଂ ଚାରି ଘଡ଼ା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ମନ୍ତ୍ର ସିଧ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ଭସ୍ମ ଛିଟି ହାତୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍। ତ୍ରିଫଳା, ପଞ୍ଚକୋଳ, ଦଶମୂଳ, ବିଡଙ୍ଗ, ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ନିମ୍ବ, ବାସକ ଓ କିଂଶୁକ ଉପଯୋଗ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ହାତୀ ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଓ କଷାୟ ଔଷଧ ଉପଯୋଗୀ; ଦୁଇ ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏଉଁପରେ ନାରୀ ଚିକିତ୍ସାର କଥା ଆସିଛି। ଏକ ତଜା ପୁନର୍ନଭା କିମ୍ବା ଅପାମାର୍ଗ ମୂଳ ଯୋନିରେ ରଖିଲେ ନାରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଯୁବତୀଙ୍କ ନିବେଦନ ଦୂର ହୁଏ। ମାଟି, କୁମ୍ଭାଳୁ ମୂଳ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଚୁଣା ଦୁଧ ସହ ସପ୍ତାହ ଖାଇଲେ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଧ ବଢ଼ିଯାଏ। ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣୀ ମୂଳର ଲେପ ଦେଇ ଷ୍ଟନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଲେପ ଘିଅ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଲେପ ଖାଇଲେ ଗର୍ଭାଶୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାଶ ହୁଏ; କାରବେଲ୍ଲା ମୂଳ ସହ ଲେପ ଲଗାଇଲେ ଅଟକିଥିବା ବସ୍ତୁ ବାହାରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଗର୍ଭାଶୟରୁ ସ୍ରାବ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁନଃ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ନୀଳି ଓ ପଟୋଳ ମୂଳ ଘିଅ ଓ ତିଳ ତେଲ ସହ ମିଶାଇ ଲେପ କଲେ ଜଳନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୂର ହୁଏ। ପାଠା ମୂଳ ଚାଉଳ ଜଳରେ ଘସି ପିଇଲେ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ରୋଗ ଓ କୁଷ୍ଠ ନିବାରଣ ହୁଏ; ମଧୁ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତାପ ଦୂର କରେ; ଲାଖ ଓ ଘିଅ ସମ ମାତ୍ରା ଦୁଧ ସହ ଦେଲେ ପ୍ରଦର ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜୟଷ୍ଟି ଓ ତ୍ରିକଟୁ ଚୁରୁଣା ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର ଦୂରିଯାଏ। ତିଳ କଢ଼ା ସହ ଏହି ଚୁରୁଣା ମିଶାଇ ଦେଲେ ନାରୀଙ୍କ ରକ୍ତ ଗଠା ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ; ଫୁଲର ଉପଚାର ଯୁବତୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ରକ୍ତ କମଳା ମୂଳ, ଚିନି ଓ ତିଳ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଗର୍ଭପାତ ହୁଏ। ରକ୍ତସ୍ରାବ ଥିଲେ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ଦେଲେ ଅଟକିଯାଏ; ଶରପୁଙ୍ଖା ଦିଆଯିତ ମାଢ଼ି ଖଇଲେ ଉପକୃତ। ହିଙ୍ଗ ଓ ସେଣ୍ଡା ଲୁଣ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭୋତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ; ମାତି ଲେମ୍ବୁ ମୂଳ କମରେ ବାନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ। ଅପାମାର୍ଗ ମୂଳ ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀ ପାଖରେ ରଖି, ଯଦି ମୂଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଖାଡ଼ାଯିବ ତେବେ ପୁଅ ହୁଏ, ନହେଲେ ଝିଅ। ଏହି ମୂଳ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ ଗର୍ଭାଶୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାଶ ହୁଏ। କପୂର, ମଦନ ଫଳ ଓ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଗର୍ଭାଶୟରେ ଦିଲେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ହୁଏ, ଯୁବତୀ ତ ଅପୂର୍ବ। ଯେ ଶିଶୁ ଫୁଲ ଗେରୁ ଲଗାଇଥାଏ, ଚିନି ଓ କୁଷ୍ଠ ଦିଆଯିଥାଏ, ସେଇ ଶିଶୁ ଭୟହୀନ, ବିଷ, ଭୂତ ଓ ରୋଗରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।