ଏକ ସମୟରେ ଅଶ୍ୱ ଏବଂ ହାତୀ ପାଳନର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ଅଶ୍ୱମାନେ ଏକାଧିକ ପ୍ରକାର ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ରୋଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଉତ୍ସରୁ ହୁଏ । ଅଶ୍ୱଙ୍କ ଗଳାରେ ତିଳ, ଭଚା ଏବଂ ହିଂ ବାନ୍ଧିବାକୁ କହାଯାଏ । ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଘାଉ ଚିରକାଳ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଘାଉ ଶୀଘ୍ର ଠିକ୍ ହେଉଥାଏ । ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଘାଉରେ ଗଳାରେ ଜ୍ୱାଳା ଏବଂ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ । ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସ, ଯଥା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଘାଉ ପାଇଁ, ରେଖା ମୂଳ, ଚିତ୍ରକ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ଔଷଧ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଦୁଇବାର ଲାଗି ଲଗାଯାଏ । ଗର୍ଲିକ, ସିନ୍ଧ ଲୁଣ, କିମ୍ବା ଏହାର ଦହି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଛାସ, ତିଳ ତରଳ ଦହି ଓ ଲୁଣ ସହିତ ମିଶାଇ ଏବଂ ନିମ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କେକ ଘାଉ ସଫା ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ପଟୋଳା, ନିମ ପତ୍ର, ଭଚା, ଚିତ୍ରକ, ପିପ୍ପଳୀ ଏବଂ ଅଦା ଏକସାଥି ପିସି ଦିଆଯାଏ । ଏହି ମିଶ୍ରଣ ପିଇଲେ କୀଟ, କଫ ଏବଂ ନିଃସ୍ତଜ ବାୟୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ନିମ ପତ୍ର, ପଟୋଳା, ତ୍ରିଫଳା ଏବଂ ଖଦିରା ମିଶାଇ ଚା ତିଆରି କରି ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ଅଶ୍ୱକୁ ତିନି ଦିନ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଅଶ୍ୱ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ଉପଶମ କରେ । ଘାଉ, କୁଷ୍ଠ ଏବଂ ଲଙ୍ଗା ରୋଗ ପାଇଁ ମସ୍ତର୍ଡ ତେଲ ଉପକୃତ; ଗର୍ଲିକ ଏବଂ ଏହା ସମାନ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଦିଆଯାଏ । ନାସା ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ରସ କିମ୍ବା ମାଂସୀ ରସ ଅନ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମିଶାଇ ତୁରନ୍ତ ଦିଆଯାଏ । ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦୁଇ ପଳା ଦିଆଯାଏ, ପ୍ରତି ଦିନ ଏକ ପଳା ବଢ଼ାଯାଏ, ଶେଷ ଦିନ ଏହା ଅଠର ପଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ । ନିମ୍ନ ଷ୍ଟରରେ ଅଠ ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଚଉଦ, ଏହା ଶରତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବାୟୁ ଦୋଷ ପାଇଁ ତେଲ ଚିନି, ଘିଁ ଏବଂ ଦୁଧ ସହିତ ଦିଆଯାଏ; କଫ ପାଇଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଏବଂ ମସଲା; ପିତ୍ତ ପାଇଁ ତ୍ରିଫଳା ଜଳ ଦିଆଯାଏ । ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଏବଂ ଦୁଧ ଖାଇଥିବା ଅଶ୍ୱ ନିମ୍ନ ଷ୍ଟରର ଅଶ୍ୱ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯିବା ଉଚିତ୍; ଜାମୁ ଫଳ ଭଳି ଲାଗୁଥିବା ଏବଂ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ୱ ଏହି ଭିତରେ ନୁହେଁ । ଅଧା ପ୍ରହର ପରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଦୁଧ ସହିତ ଚାଉଳ ଖିର ଶୀଘ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ରୋଗରେ, ବାୟୁ ଦୋଷ ଅଶ୍ୱକୁ ଦୁଧ ଏବଂ ଚାଉଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ପିତ୍ତ ପାଇଁ ମାଂସ ରସ, ମଧୁ, ମୁଡ୍ଗ ଏବଂ ଘିଁ । କଫ ପାଇଁ ମୁଡ୍ଗ ଏବଂ କୁଲଥ୍ଥା, କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଢ଼ା ଖାଦ୍ୟ; ବିରଳତା କିମ୍ବା ରୋଗରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଦିଆଯାଏ । ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଏକ ପଳା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ କର୍ଷା, ତୃତୀୟ ଦିନ ପାଞ୍ଚ ପଳା । ଖାଇବା ଏବଂ ପିଇବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ରା ଏଠି ଅଠାଉଁ ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଷଷ୍ଟି, ନିମ୍ନରେ ଚାଲିଶି ପଳା । ଘାଉ, କୁଷ୍ଠ ଏବଂ ଲଙ୍ଗା ରୋଗ ପାଇଁ ଏହା ତ୍ରିଫଳା କଢ଼ା ସହିତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଦୁର୍ବଳ ପାଚନ ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା ରୋଗରେ ଗାଈ ମୁତ୍ର ସହିତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଘାଉ ଏବଂ ରୋଗରେ ଗାଈ ଦୁଧ ଘିଁ ସହିତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; କ୍ଷୀଣ ଅଶ୍ୱମାନେ ପାଇଁ ମାଂସ ମିଶାଇ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ପ୍ରଭାତରେ ପାଞ୍ଚ ପଳା ଗୁଡୁଚୀ ଭଲଭାବେ ପିସି ଘିଁ ସହିତ ଶରତ ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଏହା ରୋଗ ନାଶକ, ପୋଷଣ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ; ଦୁଧ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଗୁଡୁଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅନୁଯାୟୀ, ଶତାବରୀ ଏବଂ ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ ଷ୍ଟରରେ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ପଳା ଏବଂ ନିମ୍ନ ଷ୍ଟରରେ ପଳା ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ସମସ୍ତ ପଶୁ ଏକାପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଏହାକୁ ବିପ୍ରଳୟ ରୋଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ୍ । ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା, ହବି ଦେବା ଦ୍ୱାରା ବିପ୍ରଳୟ ରୋଗ ଉପଶମ ହୁଏ, ହରୀତକୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅନୁଯାୟୀ । ହରୀତକୀ, ଗାଈ ମୁତ୍ର, ତେଲ ଏବଂ ଲୁଣ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଚ, ପରେ ପାଞ୍ଚ ଅଧିକ, ଏହିପରି ଏକ ଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ରା ଏକ ଶତ, କିମ୍ବା ଅଠାଉଁ, କିମ୍ବା ଷଷ୍ଟି । ଏବେ ହାତୀ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର କଥା ହେଉଛି । ହାତୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଉପରେ ଚାରି ଗୁଣ ମାତ୍ରା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହାତୀ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ । ହାତୀର ବିପ୍ରଳୟ ରୋଗ ଉପଶମ ପାଇଁ ଦେବତା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ଏକ ପିତା ଗାଈ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଉପବାସ କରି ହାତୀର ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ବାନ୍ଧିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଚାହିଁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ, ଦୁର୍ଗା, ଶ୍ରୀ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରି ହାତୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯିବା ଉଚିତ୍; ପିଶାଚଙ୍କୁ ହବି ଦେବା ଏବଂ ଚାରି କୁମ୍ଭ ଜଳରେ ହାତୀକୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଭସ୍ମ ହାତୀରେ ଛିଟାଯିବା ଉଚିତ୍; ପିଶାଚରୁ ସୁରକ୍ଷା ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ହାତୀକୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ତ୍ରିଫଳା, ପଞ୍ଚକୋଳ, ଦଶମୂଳ, ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ଶତାବରୀ, ଗୁଡୁଚୀ, ନିମ୍ବ, ବାସକା ଏବଂ କିଂଶୁକ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ହାତୀ ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ କଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଉପଯୁକ୍ତ; ଦୁଇ ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏହି ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ ହରି ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ: ପୁନର୍ନଭା କିମ୍ବା ଅପାମାର୍ଗ ମୂଳ, ଶିବ, ତାଜା ଯୋନିରେ ରଖିଲେ ଅନ୍ଦର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ଯୁବତୀଙ୍କ ଦୟନୀୟ କଷ୍ଟ ଦୂର ହୁଏ । ମାଟି, ଅଶ୍ ଗୁଡ଼ ମୂଳ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଚୁଣା ଦୁଧ ସହିତ ସାତ ଦିନ ଖାଇଲେ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବଢ଼ିଯାଏ ।