ଏକ ସମୟରେ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅତି ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଦେବତା, ଘୋଡା ଓ ହାତୀଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଆଦିରୁ କହିଲେ – ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟର ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁର ଚଳନ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଥାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଯଦି ଡାହାଣ ନାକରେ ବହେ, ତେବେ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ସଂଗମ କରିବା ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ତଳୱାରଧାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଜୟ ଲାଭ କରିପାରିବ। ବାୟୁ ବାମପଟେ ବହିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ। ମହେନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଓ ବାୟୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ବାୟୁ ଡାହାଣକୁ ବହିଲେ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ବାମକୁ ବହିଲେ ବୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଘୋଡାମାନେ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଆୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଖୋଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଘୋଡାର କାକମୁଣ୍ଡି ନାକ, କଳା ଜିଭ, ଗଛପରି ମୁହଁ, ଓ ଗରମ ତାଳୁ ଥାଏ, ତେଉଁଠାରେ ଦୋଷ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଘୋଡାର ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଅଳ୍ପ ଦାନ୍ତ, ସିଂଗ ଥିବା, ଅଳ୍ପ ଦାନ୍ତ, ଏକ ଅଣ୍ଡ, ଅଣ୍ଡସହଜ ଜନ୍ମ, ଅବରଣ ଥିବା, ଦୁଇଟି ଖୁର ଓ ଚୁଚୁକ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବିଲାଇ ପାଦ, ବାଘ ପରି ଆକୃତି, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଦେହ, ଯମର ସନ୍ତାନ, ବାମନ, ବିଲାଇ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଓ କୌଳା ଆଖି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦୋଷ ରହିଥାଏ। ଏପରି ଦୋଷ ସହିତ ଘୋଡାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ତୁରୁଷ୍କ ଜାତିର ଘୋଡା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟମ ଘୋଡା ପାଞ୍ଚ ହାତ ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ନିମ୍ନତମ ଘୋଡା ତିନି ହାତ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଘୋଡା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକୃତି, ଛୋଟ କାନ, ଚିତ୍ରିତ ଦେହ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦୃଢ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହୁଅନ୍ତି। ଅପମାର୍ଗ, ଗୁଗୁଳ, ସୋରିଷ ତେଲ, ଓ ଘୃତଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଓ ହୋମ କଲେ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ। ଘୋଡାଙ୍କ ଗଳାରେ ତିଳ, ବଚା, ଓ ହିଙ୍ଗା ବାନ୍ଧିବା ଚିକିତ୍ସା ଉପକୃତ। ଘାଉ ଦୁଇ ପ୍ରକାର – ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଦେରେ ଠିକ୍ ହୁଏ, କଫ ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଶୀଘ୍ର ନିରାମୟ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଗଳାରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଘାଉ ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏରଣ୍ଡମୂଳ, ଚିତ୍ରକ ଓ ଶର୍ବଔଷଧି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଦୁଇଥର ଲଗାଇ ଶୁଧ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ୍। ରସୁଣ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ କିମ୍ବା ଏହାସହିତ ତକ୍ର, ତିଳ ଖଲ ଦହି ଓ ଲୁଣ ସହିତ, ନିମ୍ବ ପତ୍ର ଦିଆ ପିଠା ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଶୁଧ୍ଧି ଓ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ। ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ ପତ୍ର, ବଚା, ଚିତ୍ରକ, ପିପ୍ପଳି, ଓ ଅଦା ଏମାନଙ୍କୁ ପିସି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଔଷଧ ପାନ କରିଲେ କୀଟ, କଫ ଓ ମନ୍ଦ ବାୟୁ ନାଶ ପାଏ। ନିମ୍ବ ପତ୍ର, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ଖଦିର ଉପଯୋଗ କରାଯିବ। ଏହି ଔଷଧ ଉବାଳି ରକ୍ତସ୍ରାବ ଥିବା ଘୋଡାକୁ ତିନି ଦିନ ଦେଇଲେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଘାଉ ଓ କୁଷ୍ଠରେ ସୋରିଷ ତେଲ ଉପକୃତ; ରସୁଣ ଓ ଏହାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଔଷଧ ଦେଇ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ନାସା ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ରସ କିମ୍ବା ମାଂସୀ ରସ ଅନ୍ୟ ବାୟୁ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦୁଇ ପଳା, ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ପଳା ବଢ଼ାଇ ଶେଷ ଦିନ ଅଠର ପଳା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଠ ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଚଉଦ ପଳା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଶରତ କିମ୍ବା ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଏହି ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ଚିନି, ଘୃତ, ଓ ଦୁଧ ସହିତ ତେଲ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; କଫ ଦୋଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଓ ମସଲା; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ତ୍ରିଫଳା ଜଳ ଦିଆଯିବ। ଯେଉଁ ଘୋଡା ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଓ ଦୁଧ ଖାଏ, ସେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳତା ଥାଏ, ଏହା ବର୍ଜନୀୟ; ଅନ୍ୟପଟେ, ପକା ଜାମୁ ଫଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ଥିବା ଘୋଡା ବର୍ଜନୀୟ ନୁହେଁ। ଅର୍ଧ ପ୍ରହରାରେ ଗୁଗୁଳ ଘୋଡାକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ୍; ଦୁଧ ସହିତ ଚାଉଳର ଖିର ଦେଇଲେ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା ବଢ଼େ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦିଆଯିବ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମାଂସ ରସ, ମଧୁ, ମୁଡ଼ଗ ଓ ଘୃତ ଦିଆଯିବ; କଫ ଦୋଷରେ ମୁଡ଼ଗ, କୁଳଥ, କିମ୍ବା ତୀକ୍ତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ବଧିରତା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଯଦି ଥାଏ, ତେବେ ଗୁଗୁଳ ଦିଆଯିବ। ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଏକ ପଳା ଦେଇ, ପରେ ଏକ କର୍ଷ, ତାପରେ ପାଞ୍ଚ ପଳା ଦେଇ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ସର୍ବାଧିକ ମାତ୍ରା ଅସୀ ପଳା, ମଧ୍ୟମରେ ଷଷ୍ଟି, ନିମ୍ନତମରେ ଚଳିଶି ପଳା ଦିଆଯିବ। ଘାଉ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଖୋଞ୍ଚା ରୋଗରେ ଏହି ଔଷଧ ତ୍ରିଫଳା କ୍ୱାଥ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୋଫ ରୋଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଘାଉ ଓ ରୋଗରେ ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ; କ୍ଷୀଣ ଘୋଡାକୁ ମାଂସ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ ପୁଷ୍ଟି ଓ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ। ପାଞ୍ଚ ପଳା ଗୁଡ଼ୁଚୀ ପିସି ଘୃତ ସହିତ ଶରତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଦିଲେ ରୋଗ ନାଶ, ପୁଷ୍ଟି, ଶକ୍ତି ବଢ଼େ। ଏହି ଗୁଡ଼ୁଚୀ ପାନ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ଶତାବରୀ ଓ ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ – ମଧ୍ୟମ ଯୋଗ୍ୟଠାରେ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ପଳା, ନିମ୍ନତମରେ ତାହାଅନୁଯାୟୀ। ଯଦି କୌଣସି କାରଣ ବିନା ସମସ୍ତ ପଶୁ ଏକାକାର ହୋଇ ଅଚାନକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ ମହାମାରୀ ଭାବିବା ଦରକାର। ଏହି ମହାମାରୀ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ଓ ହବିସ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହରୀତକୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବ। ହରୀତକୀକୁ ଗାଈର ମୁତ୍ର, ତେଲ, ଓ ଲୁଣ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଚ, ପରେ ପାଞ୍ଚ, ଏଭଳି ଏକଶ ଯାଏଁ ବଢ଼ାଇ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ରା ଏକଶ, ତାପରେ ଅସୀ, ପରେ ଷଷ୍ଟି ପଳା। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ହାତୀ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଔଷଧ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାରିଗୁଣା ମାତ୍ରା ଦେଇ ହାତୀର ରୋଗ ନିବାରଣ କରାଯିବ।