ଏଉଁ ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗଭୀର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ କଥାରେ ଏହିପରି ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ: ଉପରେ ଚୂଡ଼ା ଅଂଶରେ, ଜନ୍ମାଜନ୍ମ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ହିମାଳୟ ମଣିର ପରି ସ୍ଫଟିକ ଭାବରେ ଅପାର ଦିବ୍ୟ ଚମକ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ଅମୃତ ଭାବରେ ଆକାଶର ମହାବିସ୍ତାରକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହି ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ଓ ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ପଞ୍ଚତତ୍ୱ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ‘ଲ’ ଅକ୍ଷର ଶେଷ ହୋଇ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଶିବଙ୍କ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ପୂଜା ସମୟରେ ମଣ୍ଡଳର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରୁତି ଅନୁଯାୟୀ ଅକ୍ଷର ଉପଯୋଗ କରି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ, ଶିବ ପୂଜା କ୍ରମରେ ବିଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଚଳିତ କଳା ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ପା ଓ ପଖ ଥିବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଗ୍ରହ, ଭୂତ, ଦକିନୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଆଦିକୁ ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଘେରି ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉପଦେଶ ମିଳିଛି। ଏପରି ଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାଗ ଓ ତତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହି ଧ୍ୟାନ ପରେ ଆତ୍ମତତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିୟମିତ କ୍ରମରେ ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ତିନି ତତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ, ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବତତ୍ୱ, ଦେହ ଓ ଦେବତା ଉପରେ, ଏବଂ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଯୋଗଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶରୀରରେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସିଧା ଓ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ, କୋଷ, ମୂଳ, ପଦ୍ମ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ତତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟକୁ ‘ଶ’ ଅକ୍ଷର ଓ ଉପରକୁ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର, ‘ର’ ସହିତ ଯୋଗ କରି ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ‘ଅ’, ‘କ’, ‘ଚ’, ‘ଟ’, ‘ତ’, ‘ପ’, ‘ୟ’ ଅକ୍ଷର ସ୍ଥାପନ; ପଦ୍ମ ଓ ତନ୍ତୁର ଶେଷରେ ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଦିଆଯାଇଛି। ତନ୍ତୁରେ ‘ଈ’ ଠାରୁ ‘ଂ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଧନ ଓ ଶୋଳ ଅକ୍ଷର ପୂଜା; ବାମ ଦିଗରୁ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦିଆଯାଇଛି, ପରେ ତିନି ତତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ। ପରେ, ଶିବଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଆହ୍ୱାନ କରି, ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପଶ୍ଚିମ ପଦ୍ମରେ ପୃଥିବୀ, ଉତ୍ତର ପଦ୍ମରେ ଜଳ, ଦକ୍ଷିଣ ପଦ୍ମରେ ଅଗ୍ନି, ପୂର୍ବ ପଦ୍ମରେ ବାୟୁ ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖିତ ବୀଜ ଓ ରୂପ ସ୍ଥାପନ, ବାୟୁର ମୂଳ ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣକୁ, ଅଗ୍ନିରେ ‘ର’ ଅକ୍ଷର ସ୍ଥାପନ; ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ‘ଵଂ’ ଓ ହୃଦୟରେ ‘ଓଂ’ ସ୍ଥାପନ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଷ୍ଟୂଳ ତତ୍ୱ ପୂଜା ବାହାରେ। ଏହାପରେ, ଶିବଙ୍କ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ହୃଦୟକୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଈଶାନ ଦିଗରେ ପୂଜା କରିବା ଦିଆଯାଇଛି। ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣରେ ଚୂଡ଼ା, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ କବଚ; ମିଶନ ବାହାରେ, ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ତରରେ ସ୍ଥାପନ। ପତ୍ର ଶିରା ଓ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ପୂଜା; ଅନନ୍ତ ଠାରୁ କୁଳିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଠ ନାଗ ଅନୁକ୍ରମରେ ରଖାଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଈଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରତି ଦିଗରେ ଅଲଗା ଭାବେ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ନିୟମିତ ପୂଜା, ଆରମ୍ଭରେ ପଥର ଉପରେ ଚକ୍ର ସ୍ଥାପନ, ଦୈନିକ ଓ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପଦେଶିତ। ସ୍ବୟଂକୁ ଚମତ୍କାରି ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ, ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ମୁହଁ ଦେଇ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର କାରଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି ମାଳାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଦଶ ଭୁଜ, ଚାରି ମୁଖ, ପିତାଳ ଚକ୍ଷୁ, ହାତରେ ଶୂଳ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଳଙ୍କୃତ, ଭୈରବଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଓ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦିଆଯାଇଛି। ସର୍ପ ନାଶ ପାଇଁ, ଭୟଙ୍କର ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ; ତାଙ୍କ ପା ନିମ୍ନଲୋକରେ, ପଖ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି। ସାତ ଦିବି ତାଙ୍କ ଛାତିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗଳାରେ; ପୂର୍ବରୁ ଈଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ। ସଦାଶିବର ଚୂଡ଼ା ଓ ତିନି ଶକ୍ତିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି। ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ, ବିଷ ଓ ସର୍ପ ନାଶକ, ଭୟଙ୍କର ମୁଖ ଭାବେ ଗରୁଡ଼, ମନ୍ତ୍ର ରୂପରେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରେ ମନରେ ଯାହା ଚିନ୍ତନ କରିବା, ସେହି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ଗରୁଡ଼ ସମାନ ହୁଏ; ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାଶ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥ ଜ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ମିଟିଯାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏପରି ଗରୁଡ଼ କହି, ଗରୁଡ଼ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଯେପରି ମହେଶ୍ୱର ଗୌରୀଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ଏହିପରି ଶୁଣ। ଭୈରବ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରିପୁରା ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଶିତଳ ରୂପ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ, ମଦନ-କ୍ଷୋଭିନୀ, ନିରଞ୍ଜନା, ଭାରତୀ, ଭାରତୀ ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ, ବିଭିନ୍ନ ମୁଖ, ନୂପୁର, ଅଙ୍ଗଦ, ଖପର, ଶିର, ଚୂଡ଼ା, କବଚ, ମିଶନ ପୂଜା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଅଲଗା ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ, ପୂର୍ବରେ କାମରୂପ, ଅସିତାଙ୍ଗ ଭୈରବ, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ; ଦକ୍ଷିଣରେ କନ୍ଦ, ରୁରୁ ଭୈରବ, ମାହେଶ୍ୱରୀ; ପଶ୍ଚିମରେ ଚଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରରେ କୋଲ୍କା, କ୍ରୋଧ ଭୈରବ, ବୈଷ୍ଣବୀ। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଅଘୋରା, ଉନ୍ମତ୍ତ ଭୈରବ, ଵାରାହୀ; ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ସାରା, କପାଳିନ୍ ଭୈରବ, ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ; ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ଜଲନ୍ଧର, ଭୟଙ୍କର ଭୈରବ, ଚାମୁଣ୍ଡା; ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ କୋଣରେ ଭଟୁକ, ସଂହାର, ଚଣ୍ଡିକା। ପରେ ରତି, ପ୍ରିତି, କାମ, ପଞ୍ଚ ବାଣ; ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା, ଜପ, ନିବେଦନ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।