ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ନାନା ରୂପ ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଉପାଦାନ କରାଯାଏ। ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧୁସୂଦନ, ସାଞ୍ଜେ ମାଧବ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ହୃଷୀକେଶ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଜନାର୍ଦନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ଶ୍ରୀଧର ଓ ଗଭୀର ରାତିରେ ପଦ୍ମନାଭ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ବାଣ ଶତ୍ରୁ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ। ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଓ ଗରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ଏହି ରକ୍ଷାରେ ସହଯୋଗୀ ହେଉନ୍ତୁ। ଦେହର ପାର୍ଶ୍ୱର ଅଳଙ୍କାର ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାଣକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ। ସେଷନାଗ ନିଜ ସର୍ପ ରୂପେ ସଦା ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ନରସିଂହ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେ ସେଥିରେ ଅଧିକାରୀ ହୁଏ, ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: “ମୁଁ ଏବେ ଗରୁଡ଼ ଶାସ୍ତ୍ର କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହାକି ଗରୁଡ଼ କଶ୍ୟପ, ସୁମିତ୍ର ଓ ବିଷନାଶକ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ ଓ ଚକ୍ରନାୟକ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଓ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗରୁ ଶୂନ୍ୟ। ଶିବଙ୍କୁ ଛଅ ଅଙ୍ଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ: ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିରୋରେ ଚୂଡ଼ା, କବଚ, ନୟନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର; ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦାତାର ଶେଷରେ ତଳେ କାଳାଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଅଛି; ଛଅଟିଏ ଧ୍ୱନି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଶିବଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ବିଭାଗ ସଦା ଦେହରେ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ‘ର’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ହୃଦୟ, ହାତ, ଦେହ, କାନ, ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ। ପୃଥିବୀକୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପୀତବର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଭାବରେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭାରୁଣ୍ଡ ଚକ୍ର ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସହିତ ଶିତଳ, ନୀଳମଣି ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ପଦ୍ମ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏକ ତ୍ରିକୋଣ, ସ୍ୱସ୍ତିକା ଚିହ୍ନିତ, ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାର ରାଶି ଭଳି, ମସି ଭଳି କଳା ଏବଂ ଚକ୍ରାକାର ରୂପରେ, ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଆକାଶକୁ ଦୁଧର ତରଙ୍ଗ ସଦୃଶ, ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟଲ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି, ଆମୃତ ଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ଚକ୍ରରେ ବାସୁକି ଓ ଶଂଖପାଳ, ଜଳ ଚକ୍ରରେ କର୍କୋଟକ ଓ ପଦ୍ମନାଭ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଅଗ୍ନି ଚକ୍ରରେ କୁଳିକ ଓ ତକ୍ଷକ ଏହି ମହାପଦ୍ମ ଅଛନ୍ତି; ବାୟୁ ଚକ୍ରରେ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଛୋଟ ଆଂଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାମ୍ନା-ପଛ ଦୁଇ ଭାବରେ, ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିର ସଂଧିସ୍ଥଳରେ ଜୟା ଓ ବିଜୟାଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଶିବ ଅକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କରି, ଛୋଟ ଆଂଠି, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ତତ୍ତ୍ୱପୂର୍ବକ ଅଙ୍ଗୁଳି ସଂଧିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବା ଦରକାର; ଏହା ପରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶିବଙ୍କ ଅଂଗର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ, ପ୍ରଣବ ଆଦି ନାମ ସହିତ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ବିଧି ଓ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହି ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷିତ, ଏହା ଅଷ୍ଟ ନାଗକୁ ଆନ୍ତିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ‘ଓଁ ସ୍ୱାହା’ ଓ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ କ୍ରମିକ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ୟ ସିଦ୍ଧିକୁ ଦେଉଛି। ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା କରନ୍ୟାସ କରି, ପୁନଃ ଦେହରେ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଚିନ୍ତା କରି ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ବୀଜ ଧ୍ୟାନ କରି, ବର୍ଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ଆମୃତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ାରେ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ପଦ ତଳେ ସୁନା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦିଗପାଳ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ଦେହରେ ନ୍ୟାସ କରି, ଏହାକୁ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦ୍ୱିଗୁଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିପାରିବେ। ନାଭିଠାରୁ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ରିକୋଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ, ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଘେରା, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହିପାରୁଥିବାକୁ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ, ଚୂଡ଼ା ଉପରେ, ଦିବ୍ୟ ଶୁଭ୍ର କ୍ରିଷ୍ଟଲ ଭଳି ଅପାର, ଆକାଶକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆମୃତ ସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଲ’ ଅନ୍ତ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଓ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର। ଏପରେ ଶିବ ବୀଜ ଏବଂ ମଣ୍ଡଳର ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜା ସମୟରେ ପୂର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅକ୍ଷରକୁ ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର—ତାଙ୍କ ପାଦ ଓ ପଖାରେ ଚଳମାନ କଳା ସର୍ପ ଶୋଭିତ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ ବିଷ ନାଶ ପାଇଁ। ଗ୍ରହ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଡାକିନୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ସର୍ପମାଳା ଦ୍ୱାରା ଘେରି, ନିଜ ଦେହରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସର୍ପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ନ୍ୟାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ବିଧି କ୍ରମିକ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ, ତାପରେ ପରମ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଦେହ ଓ ଦେବତାରେ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଳି ସଂଧିରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।