ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଭଗବାନ ହରି ଓ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ ଓ ଉପଚାର ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ, ଯଦି ଲୁଣ, ହରିତାଳ, ଓ ତୁମ୍ବିନୀ ଫଳକୁ ଲାକ ରେସିନ ସହିତ ମିଶାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଶ ହରାଇବା ଉପାୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଚୁନା, ହରିତାଳ, ଶଙ୍ଖ ଚୁର୍ଣ୍ଣ, ତଥା ସୋହାଗା ଓ ପାହାଡ଼ି ଲୁଣକୁ ଛାଗଳୀ ମୂତ୍ରରେ ଘସିଲେ ବି, ଏହା ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ କେଶ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ହଟିଯାଏ। ଏହି ଉପାୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ। ଏହିପରି ଶଙ୍ଖ, ଆମଳକୀ ପତ୍ର ଓ ଧାତକୀ ଫୁଲକୁ ଦୁଧରେ ଘସି, ମୁଁହରେ ସପ୍ତଦିନ ଧରି ରଖିଲେ, ଦାନ୍ତ ଚକଚକ, ଧଳା ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୁଏ। ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ପାଇଯାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ପରେ, ଭଗବାନ ହରି କହିଲେ, ଯେ ଶରତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦଧି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଶୀତ, ଶିଶିର ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଦଧି ଖାଇଲେ ଭଲ। ଭୋଜନ ପରେ ତଜା ଘିଅ ଓ ଚିନି ମିଶାଇ ପିଇଲେ ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପୁରୁଣା ଗୁଡ଼ ଖାଇ ପରେ, ଏକ ପୁରୁଷ ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ ହୋଇ ହଜାର ନାରୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ। କୁଷ୍ଠ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ରାତିରେ ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରମେହ ନାଶ ହୁଏ। ଅତସୀ, ବର୍ତ୍ତି, ଗହୁଁ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଘିଅ ଓ ପାଣି ସହିତ ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି କାମଦେବ ସମାନ ଆକର୍ଷକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଯବ, ତିଳ, ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ମୁସଳୀ, ସରଳା ଓ ଗୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁବକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି। ହିଙ୍ଗ, କୃଷ୍ଣ ଲୁଣ ଓ ଶୁଖିଲା ଅଦା ଉବା ଜଳରେ ମିଶାଇ ପିଇଲେ ପରିଣାମ ନାମକ ବେଦନା ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତି ହୁଏ। ଧାତକୀ ଓ ସୋମରାଜୀ ଦୁଧରେ ଘସି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଖାଇଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଚିନି, ତଜା ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଲିହିଲେ ଶରୀର ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପୋଷିତ ହୁଏ ଓ ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ। କଂକ୍ରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଦୁଧ ସହିତ ନିୟମିତ ଖାଇଲେ କ୍ଷୟ ରୋଗ ସାରିଯାଏ। ଭଲ୍ଲାତକ, ବିଦଙ୍ଗ, ଯବ ଖାର ଓ ପାହାଡ଼ି ଲୁଣ, ସୋହାଗା ଓ ଶଂଖ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ତେଲରେ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହା କେଶ ହରାଇବାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଉପକାରୀ। ମାଲୁରା ଫଳର ରସରେ ଜଉକୁ ଘସି ହାତରେ ଲଗାଇଲେ ଅଗ୍ନି ନିବାରଣ ହୁଏ। କପାହ ଗଛର ରସ ଗଧା ମୂତ୍ରରେ ଦେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଝାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନିବୃତି ହୁଏ। ଗୃଧ୍ର ପେଟ ଓ ବାଙ୍ଗ ଚର୍ବିରୁ ଗୋଲି ତିଆରି କରି ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ିଲେ ଅଗ୍ନି ଦମିଯାଏ। ମୁଣ୍ଡି ଛାଲ, ବଚ, ମୁଷ୍ଟା, ମରିଚ ଓ ଟାଗରା ଚବାଇଲେ ତୁରନ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ନିବାରଣ ସମ୍ଭବ। ଗାଈର ପିତ୍ତ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଘିଅରେ ମିଶାଇ ଦେବଜଳ ସହିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାରଣ କରାଯାଏ— "ଓଁ, ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାରଣ କର, କର, କର।" ପାଣିକୁ ନିବାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଛି— "ଓଁ, ଭଗବତ୍ ସ୍ତୁତି, ପାଣିକୁ ନିବାରଣ କର, ସଂ ସଂ ସଂ, କେକ କେକ, ଚଳନ ଅଚଳନ।" ଏହା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପାଣି ନିବାରିଯାଏ। ଶତୃ ବିନାଶ ପାଇଁ ଗୃଧ୍ର ଅସ୍ଥି, ଗାଈ ଅସ୍ଥି ଓ ଦେଉଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶତୃ ଦ୍ୱାରରେ ପୋତିଲେ, ଶତୃ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲାଲ ଫୁଲ, କୁମ୍କୁମ ଓ ନିଜ ରକ୍ତ ମିଶାଇ ଘସି ଏକ ପଳ ରୋଚନା ସହିତ ତିଳକ ଲଗାଇଲେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ ପାଇଁ ଏହି ଆକର୍ଷଣର ଉପାୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୀ ଫୁଲ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ପାନୀୟରେ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହୁଏ। ଏକ ପଳ ମଧୁ ଗରମ ଜଳରେ ରାନ୍ଧି ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ମିଳେ। ବିଷ ନାଶ ପାଇଁ, ବିଷ୍ଟମ୍ଭିକା ଔଷଧ ଓ ହୃଦ୍ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—"ଓଁ ହ୍ରୁଁ ଜଃ"। ଲମ୍ବ ପିପ୍ପଳୀ, ତଜା ଘିଅ, ଅଦା, ପାହାଡ଼ି ଲୁଣ, କଳା ମରିଚ, ଦହି ଓ କୁଷ୍ଠ ନାସା ମାର୍ଗରେ କିମ୍ବା ମୁଖେ ନେଲେ ବିଷ ନିବୃତି ହୁଏ। ତ୍ରିଫଳା, ଅଦା, କୁଷ୍ଠ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଖାଇ କିମ୍ବା ଲଗାଇଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ। ପରିବା ଆଉ ଓଷଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ପରା ଚକ୍ଷୁ, ହରିତାଳ ଓ ଅଭ୍ରକୁ ମିଶାଇଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସର୍ପ ନାଶ କରେ। ପାହାଡ଼ି ଲୁଣ, ତ୍ରିଉଷଣ, ଦହି, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ରେ ତିଆରି ଏକ ଲେପ ବିଶେଷ କ୍ରମରେ ବିଷ ନାଶ କରେ। ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୀ ଓ ତିଳ ଉବାଯାଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ତ୍ରିକଟୁକା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଖାଇଲେ ଗଠି ଓ ଅବରୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ନାଶ ହୁଏ। ଦୁଧରେ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିଇଲେ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଥମିଯାଏ। ଆଟରୂପକ ମୂଳ ଯୋନି ଓ ନାଭିରେ ଲଗାଇଲେ ନାରୀ ସହଜରେ ପ୍ରସବ କରେ। ଚିନି ଓ ମଧୁ ଚାଉଳ ଜଳରେ ମିଶାଇ ପିଇଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ରକ୍ତପ୍ରସ୍ରବଣ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କଳା ମରିଚ, ଅଦା ଓ କୁଟଜ ଛାଲ ଦେଇ ତିଆରି ଯୋଗ ଖାଇଲେ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତି ହୁଏ। ଲମ୍ବ ପିପ୍ପଳୀ, ତାହାର ମୂଳ, କଳା ମରିଚ, ଟାଗରା, ବଚ, ଦେବଦାରୁ ଗୁମ୍ମା, ପାଠା, ଦୁଧରେ ଘସି ଦେଲେ ଦିଆରିଆ ନାଶ ହୁଏ। କଳା ମରିଚ ଓ ତିଳ ଫୁଲରେ ତିଆରି ଆଞ୍ଜନ ଦେଇଲେ ପିତ୍ତଜ୍ୱର ନିବୃତି ହୁଏ। ହରୀତକୀ ଗୁଡ଼ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଦେଲେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରେଚନ ଏବଂ କୋନସନ୍ଧି ମାନ୍ଦ୍ୟ ଦୂର କରେ। ତ୍ରିଫଳା, ଚିତ୍ରକ, ଚିତ୍ର ଓ କଟୁକରୋହିଣୀ ମିଶାଇ ଏକ ଉତ୍ତମ ବିରେଚନ ତିଆରି ହୁଏ। ହରୀତକୀ, ଶୁଂଠି, ଦେବଦାରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଛାଗଳୀ ଦୁଧରେ ଏବଂ ଅପାମାର୍ଗ ମୂଳ ସହିତ ରାନ୍ଧିଲେ କିମ୍ବା ଜୟନ୍ତୀ ସହିତ ଦେଲେ ସପ୍ତ ରାତ୍ରିରେ କୋନସନ୍ଧି ମାନ୍ଦ୍ୟ ସାରିଯାଏ। ଅନନ୍ତା ଓ ଶୁଂଠି ଚୁର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଗୁଳୁ ଏବଂ ଗୁଡ଼ ସମାନ ମାତ୍ରାରେ ଗୋଲି ତିଆରି କରି ଦେଲେ ନାଡ଼ି ଗତ ବାୟୁ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୁଏ। ଶଂଖପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ, ପତ୍ର ଓ ମୂଳ ଛାଗଳୀ ଦୁଧରେ ଦେଲେ ମୃଗୀ ରୋଗ ସାରିଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ଏହି ଔଷଧ ଓ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଶରୀର ଓ ମନକୁ ସୁସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ।