ଏକ ସମୟର କଥା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ୍ବନ୍ତରୀ ଓ ସୁଶୃତ ମହାର୍ଷି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ନିକାଟରେ ଉପଚାର ଓ ଔଷଧ ନିମିତ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରକ, ଅର୍କ, ତୃୱୃତ, ଯବନୀ, ହୟମାରକ, ସୁଧା, ବାଳା, ଗଣିକା, ସପ୍ତପର୍ଣ, ଓ ସୁଵର୍ଚିକା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତେଲ ତିଆରି କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଇଲା। ଏହା ପରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧୀ ଉପାଦାନ ଦେଇ ତେଲ ରନ୍ଧିବା ଏବଂ ଏହି ତେଲକୁ ଫିସ୍ଟୁଲା ରୋଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଲାଗିବାର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଲା। ଏହି ତେଲ ଶୁଧିକରଣ ଓ ଚିକିତ୍ସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଶରୀରର ଚାମର ରଙ୍ଗ ଉନ୍ନତ କରେ। ପରେ ଅଜମୋଦା, ସିନ୍ଦୂରା, ହରିତାଳ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିଶା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଲ୍କାଲି, ଫେନା, ତାଜା ଅଦା, ଓ ଶବ ଗଛର ରେସିନ ଦେଇ ତେଲ ତିଆରି କରିବା ଦିଆଯାଇଲା। ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ, ଅପାମାର୍ଗ, କଦଳୀ ଓ ତାଙ୍କ ତେଲ ଦେଇ, ମସ୍ତର୍ଡ ତେଲ ଓ ଛାଗର ମୁତ୍ର ମିଶାଇ ତେଲ ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହି ତେଲକୁ ଗୋମୁହ ଦେଇ ହଳୁକ ଆଗରେ ରନ୍ଧିବା ଲାଗି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ଗଠି ଫୁଲା ନାଶ କରେ। ଏହି ତେଲକୁ ଭଲଭାବେ ରନ୍ଧି ଶୁଧିକରି ଲାଗିଲେ ଶରୀର ଉନ୍ନତ ହୁଏ ଓ ମୃଦୁତା ଆସେ। ଏହି ପ୍ରକାର ଔଷଧ ଉପଦେଶ ପରେ, ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଧନ୍ବନ୍ତରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୁଶୃତ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ହରି ଶିବଙ୍କୁ ରୋଗ ଉପସମ୍ଭାର ନିମିତ୍ତେ ଅନେକ ଉପାୟ କହିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଜ୍ୱରରେ ପ୍ରଥମେ ଉପବାସ, ଉବା ଜଳ ପିଇବା, ଓ ପବନରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଦରକାର। ଅଗ୍ନି-ସ୍ୱେଦନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ନାଶ ହୁଏ, ଗୁଡୁଚୀ ଓ ମୁସ୍ତକ ଦେକୋକ୍ସନ ଭାତ ଜ୍ୱରରେ ଉପକୃତ। ଦୁର୍ଲଭ ଘୃତ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ପର୍ପଟା, ମୁସ୍ତା, ବାଳା, କୋଶୀରା, ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ପିତ୍ତ ଜ୍ୱର ଉପସମ୍ଭାର ହୁଏ। ଘୃତ, ଅଦା, ଦୁର୍ଲଭା ଦେକୋକ୍ସନ କଫ ଜ୍ୱରରେ ଉପକୃତ, ଏହି ଦେକୋକ୍ସନ ବାଳା, ଅଦା, ପର୍ପଟା ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ଉପଚାର ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଜ୍ୱର ଉପାୟ ହେଉଛି—କିରାତତିକ୍ତ, ନାରୀ, ଗୁଡୁଚୀ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ମୁସ୍ତା ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ। ବାଳା, କୋଶୀରା, ପାଠା, କଣ୍ଟକାରିକା, ମୁସ୍ତା, ସୁରଦାରୁ ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ୱରରେ ଉପକୃତ। ଧନ୍ୟାକ, ନିମ୍ବ, ମୁସ୍ତା ମଧୁ ସହିତ, କିମ୍ବା ପଟୋଲା ପତ୍ର, ଗୁଡୁଚୀ, ତ୍ରିଫଳା ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ଉପକୃତ। ଏହି ଦେକୋକ୍ସନ ପିଇଲେ ଜ୍ୱର ନାଶ ହୁଏ, ଭୋକ ଆସେ, ବାତ ରୋଗ ଉପଶମ ହୁଏ। ଏହା ହରୀତକୀ, ପିପ୍ପଳୀ, ଆମଳକୀ, ଚିତ୍ରକ ଦେଇ ତିଆରି। ଏହି ଉପାୟରେ ଧନ୍ୟାକ, କୋଶୀରା, ପର୍ପଟା, ଆମଳକୀ, ଗୁଡୁଚୀ, ମଧୁ, ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଦେକୋକ୍ସନ ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହି ଉପାୟ ହରିଦ୍ରା, ନିମ୍ବ, ତ୍ରିଫଳା, ମୁସ୍ତା, ଦେବଦାରୁ ଦେଇ ତିଆରି ହୁଏ, ତିନି ଦୋଷ ଶମନ କରେ। କଟୁରୋହିଣୀ, ପଟୋଲା ପତ୍ର ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ତିଆରି କରି ପିଇଲେ ତିନି ଦୋଷ ଜ୍ୱର ଉପଶମ ହୁଏ। କଣ୍ଟକାରିକା, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଗୁଡୁଚୀ, ପୁଷ୍କର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନାଗବାଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ। କଫ ଓ ବାତ ଜ୍ୱରରେ ତରଳ ଜଳ ଦେଇ ତିଆରି କରି ପିଇଲେ ତିଆରି କରିବାରେ ଉପକୃତ। ବିଶ୍ୱପର୍ପଟା, କୋଶୀରା, ମୁସ୍ତା, ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ତିଆରି ହୁଏ। ଅତି ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଇ ତିଆରି କରିଲେ ତିଆରି କରିବାରେ ତ୍ରିଷ୍ଣା, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ଦାହ ଉପଶମ ହୁଏ। ବାତ ଜ୍ୱରରେ ବିଲ୍ୱ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ଦିଆଯାଏ। ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ଗୁଡୁଚୀ, ବିଶ୍ୱଭେଷଜ ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଜ୍ୱର ଉପଶମ କରେ। ପର୍ପଟା, ନିମ୍ବ ଦେଇ ମଧୁ ସହିତ ଦେକୋକ୍ସନ ପିତ୍ତ ଜ୍ୱର ଉପଶମ କରେ। ଏହି ଦେକୋକ୍ସନ ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ତିଆରି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶକ୍ତି ହାରାଏ ନାହିଁ। ତଳପାଦ କିମ୍ବା ମାଥା କୁ ଲୋହା ରଡ୍ ଦେଇ ଦାଗିବା, ତୀକ୍ତ ପାଠା, ପର୍ପଟା, ବିଶାଳା, ତ୍ରିଫଳା, ତୃୱୃତ, ଦୁଧ ଦେଇ ଦେକୋକ୍ସନ ଦେଇ ଜ୍ୱର ଶୁଧିକରଣ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ—ସାତ ରାତି ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଖାଲି ମୁଣ୍ଡ ଥାଏ, ହାତୀ ଦାନ୍ତ ଜଳି ତାର ଚୁର୍ଣ୍ଣ, ଯବ ରସ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ ତିଆରି କଲି ଲାଗିଲେ ଶୁଭ କେଶ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ ଦେଇ ତେଲ ତିଆରି କରି ଗୁଞ୍ଜା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶାଇଲେ କେଶ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଲାଚୀ, ମାଂସୀ, କୁଷ୍ଠ, ଉରା ଦେଇ ମିଶ୍ରଣ କିମ୍ବା ଗୁଞ୍ଜା ଫଳ ର ଲେପ ଲାଗିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଖାଲି ମୁଣ୍ଡ ନିକାଟରେ ଉପକୃତ। ଆମ୍ବ ଗୁଠି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଲେପ ଦେଲେ କେଶ ମୃଦୁ ହୁଏ; କରଞ୍ଜ, ଆମଳକୀ, ଏଲୋ, ଲାକ୍ ଲେପ ଦେଲେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ନାଶ ହୁଏ। ଆମ୍ବ ଗୁଠି ମାଠଏ ଓ ଆମଳକୀ ଲେପ ଦେଲେ କେଶ ଭଲ ଭାବରେ ଧରି ଥାଏ, ଘନ, ଲମ୍ବା, ତେଲିଆ ହୁଏ ଓ ପଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ଗନ୍ଧପାଷାଣ, ଚାରି ଗୁଣା ଗୋମୁତ୍ର ଦେଇ କିମ୍ବା ମନସା ପାଷାଣ ଦେଇ ତେଲ ତିଆରି କରିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ତେଲ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିଲେ ଜୁଅ ଓ ନିଟ୍ ନାଶ ହୁଏ; ନୂତନ ଜଳି ଶଙ୍ଖ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଶିସା ଦେଇ ମିଶାଇ ଲେପ ଦିଆଯାଏ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଲୋହା ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିଫଳା, ବୀଜପୂରକ ଦେଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ତେଲ ଲାଗିଲେ କେଶ ମୃଦୁ, ଗଭୀର କଳା ହୁଏ। ନୀଳ, କରବୀର, ଗୁଡ଼ ଦେଇ ରନ୍ଧି ଲେପ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ମହାଔଷଧ କେଶ ଧୂସର ରଙ୍ଗକୁ କଳା କରେ। ଆମ୍ବ ଗୁଠି ମାଠଏ, ତ୍ରିଫଳା, ନୀଳ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଶୁଖିଲା ଲୋହା ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ତେତେଲିଆ ଚାସି ଦେଇ ଲେପ ଦିଲେ କେଶ କଳା ହୁଏ। ଚକ୍ରମର୍ଦ୍ଦ ଗୁଠି, କୁଷ୍ଠ, ଏରଣ୍ଡ ମୂଳ ଦେଇ ତେତେଲିଆ ଚାସି ମିଶାଇ ଲେପ ଦିଲେ ମୁଣ୍ଡ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ। ପାହାଡ଼ ଲୁଣ, ଭଚା, ହିଂ, କୁଷ୍ଠ, ନାଗେଶ୍ୱର, ଶତପୁଷ୍ପା, ଦେବଦାରୁ ଦେଇ ତେଲ ତିଆରି କରାଯାଏ, ଏହି ତେଲ ଉପକୃତ। ଏହି ତେଲକୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଗୋପୁରୀ ରସ ମିଶାଇ କାନ ରେ ଦିଲେ ଭୟଙ୍କର କାନ ବେଦନା ନାଶ ହୁଏ।