ଧନ୍ବନ୍ତରି ଉପସ୍ଥିତ ସୁଶୃତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ମଧୁର ରସ ଥିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ରାଗକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଶାଳି ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ଗହୁଁ, ଦୁଧ, ଘୃତ, ରସ ଓ ମଧୁ ଅଛି। ଏହା ସହିତ ମଜ୍ଜା, ଶୃଙ୍ଗଟକ, ଯବ, ବାର୍ଲି, ଉରୁଗି, କ୍ଷୁର, ଗମ୍ଭାରୀ, ପୁଷ୍କର ବୀଜ, ଅଙ୍ଗୁର, ଖଜୁରି ଓ ବଳା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ନାଡିଆ, ଇକ୍ଷୁବାକୁ, ଆତ୍ମାନୁପ୍ତା, ବିଦାରୀ, ପ୍ରିୟଳ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ତାଳ ଫଳ ଓ ପେଟା ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଚେତନ ଓ ଜ୍ୱାଳାକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରେ, କିନ୍ତୁ ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟବହାରେ କୃମି ଓ କଫ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଏବଂ ଶରୀରକୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ। ଆସ୍ଥମା, କାଶ, ମଧୁମେହ, କଣ୍ଠସ୍ଥ ଦୁର୍ବଳତା, ଗଠି, ଗଳସ୍ଥ ଫୁଲା, ଏବଂ ଫିଲେରିଆସିସ୍ ରୋଗରେ ଗୁଡ଼ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟର ଲେପ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ। ପୁନି, ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକୀ, ଆମ୍ବ, କପିଥ୍ଥ, କରମଦ, ମାତୁଳୁଙ୍ଗ, ଆମ୍ରତକ, ବଦରା ଓ ଟେଂଟୁଳି ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛି। ଦହି, ମଠା, ଫେରମେଣ୍ଟେଡ୍ ମାଣ୍ଡ, ଲକୁଚା ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଟିକ୍କା ଦ୍ରବ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଟିକ୍କା ରସ ଲୁଣ ଓ ଅଦା ସହିତ ଖାଇଲେ ଜଠରାଗ୍ନି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଓ ହଜମ କ୍ଷମତା ବଢ଼େ। ଟିକ୍କା ରସ ଶରୀରକୁ ଅର୍ଦ୍ର କରେ, ବାୟୁ ବଢ଼ାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଜ୍ୱାଳାକାରୀ, ତଳ ଗତିକୁ ବଢ଼ାଏ, ଅତିରିକ୍ତ ନିମନ୍ତେ ଦାନ୍ତରେ ସନ୍ନିପାତ ହୁଏ। ଏହା ଦେହକୁ ଢିଲା କରେ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, କଣ୍ଠ, ମୁଁହ ଓ ହୃଦୟ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ପ୍ରକୋପ ହେଲେ ଘାଓ ଓ ଅଳ୍ସର ପକାଇ ଜ୍ୱଳନା ଦେଇଥାଏ। ଲୁଣ ଯଥା ସାଧାରଣ ଲୁଣ, ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଲୁଣ ରସ ଶୁଦ୍ଧିକର, ହଜମକାରୀ, ଅର୍ଦ୍ର କରେ ଓ ପ୍ରସାର କରେ। ଏହା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନା ନେଲେ ନାଡ଼ୀ ଅବରୋଧ, ଦେହ ମୃଦୁତା, ଚୁଲି ଚୁଲି ହୋଇଯିବା, ପେଟ ଫୁଲିବା, ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଦୋଷ, ଶୁକ୍ର ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ। ପିପ୍ପଳୀ, ଶିଂଘା ମୂଳ, ଦେବଦାରୁ, କୁଷ୍ଠ, ରସୁଣ, ବଲ୍ଗୁଜୀ ଫଳ, ମୁସ୍ତା, ଗୁଗୁଳୁ ଓ ଲାଙ୍ଗଳୀ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସ ଅଗ୍ନିକର, ଶୁଦ୍ଧିକର, ଚର୍ମ ରୋଗ, ଚୁଲି ଓ କଫ ନାଶ କରେ; ଏହା ମୋଟାପା, ଆଳସ୍ୟ ଓ କୃମି ଦୂର କରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଚର୍ବିକୁ ରୋଧ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟବହାରରେ ଚକ୍କର, ଜ୍ୱାଳା ଓ ଏହିପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଦେଇଥାଏ। କୃତମାଳା, କୀରାଣୀ, ହଳଦୀ, ବାର୍ଲି, କଣ୍ଟା ଶାଖ, ବେତ୍ର, ବୃହତୀ ଓ ଶଙ୍ଖିନୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଦ୍ରବନ୍ତୀ, ତ୍ରିବୃତ୍, ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣ୍ଣୀ, କାରବେଲ୍ଲା, ବେଗୁନ, କରବୀର, ଓ ବାସକ ଏହି ତିତି ଦ୍ରବ୍ୟ। ରୋହିଣୀ, ଶଂଖ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କର୍କଟ, ଜୟନ୍ତିକା, ଜାତୀ, ବାରୁଣକ, ନିମ୍ବୁ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପୁନର୍ନବା ମଧ୍ୟ ଏହି ତିତି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗଣନୀୟ। ତିତି ରସ ଛେଦନ, ଶୁଦ୍ଧିକର, ଅଗ୍ନିକର, ଜ୍ୱର ଓ ତୃଷ୍ଣା ନାଶ କରେ, ଅଚେତନ, କଣ୍ଠବାଦ, ଓ ଏହିପ୍ରକାର ରୋଗ ଦୂର କରେ। ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟବହାରେ ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଶୁଷ୍କ କରେ, ଜଡା ହେଉଥିବା ଜବଡ଼ା, କମ୍ପ, ବେଦନା, ମଣ୍ଡ ଓ ଘାଓ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତ୍ରିଫଳା, ସଲ୍ଲକୀ, ଜାମୁ, ଆମ୍ରାତକ, ବଚା, ଟିଣ୍ଡୁକ, ବକୁଳ, ଶାଳ, ପାଳଙ୍କୀ, ମୁଡ଼ଗ ଓ ଚିଲ୍ଲକ ଏହି କଷାୟ ଦ୍ରବ୍ୟ। କଷାୟ ରସ ଶୋଷଣ, ରୋପଣ, ବନ୍ଧନ କରେ, ଅର୍ଦ୍ରତା ଶୁଷ୍କ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ଏକାକି ବ୍ୟବହାରରେ ହୃଦୟବେଦନା, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ଜ୍ୱର, ଉଦର ଫୁଲିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଡତା ଦେଖାଯାଏ। ହଳଦୀ, କୁଷ୍ଠ, ପାଥର ଲୁଣ, ମେଷଶୃଙ୍ଗୀ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବଳା, କଚ୍ଛୁରା, ସଲ୍ଲକୀ, ପାଠା, ପୁନର୍ନବା ଓ ଶତାବରୀ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ। ଅଗ୍ନିମନ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୀ, ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଏରଣ୍ଡ, ବାର୍ଲି, କୋଲ, କୁଳଥ, କର୍ଷାଶୀ, ଦଶମୂଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକାକି ଓ ଏକତ୍ରିକୃତ ଭାବରେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ। ଶତାବରୀ, ବିଦାରୀ, ବାଳକ, ଶୀର, ଚନ୍ଦନ, ଦୂର୍ବା, ବଟ, ପିପ୍ପଳୀ, ବଦରୀ, ସଲ୍ଲକୀ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ; କଦଳୀ, ପଦ୍ମ, ରକ୍ତପଦ୍ମ, ଉଦୁମ୍ବର, ପଟୋଳ ଓ ପଛରେ କଫ ନାଶକ ଦଳ—ହଳଦୀ, ଗୁଡ଼ ଓ କୁଷ୍ଠ ଅଛି। ଶତପୁଷ୍ପୀ, ଜାତୀ, ବ୍ୟୋଷ, ଅରଗ୍ବଧ, ଲାଙ୍ଗଳୀ, ଘୃତ, ତେଲ, ପଶୁ ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି, ଧୀ, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘୃତ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ଅଧିକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଘୃତ ନିଅନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ଅଧିକ, ସେମାନେ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଘୃତ ନିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ କଫ ଦୋଷରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ୟୋଷ ଓ କ୍ଷାର ମିଶାଇ ଘୃତ ନିଅନ୍ତୁ; ଏହା ଗଠି, ନାଡ଼ୀ, କୃମି, କଫ, ଚର୍ବି ଓ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ। ତେଲ ଦେହକୁ ହାଲୁକା ଓ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ, କଠିନ ମଳ ଥିବା, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ଭାର, ନାରୀ ଓ ଅତି ଅଭ୍ୟାସରେ କ୍ଷୀଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଚାହିଁ। ଶୁଷ୍କତା, ଦୁଃଖ, କ୍ଷୟ, ଅତି ଜଠରାଗ୍ନି, ନାଡ଼ୀ ଅବରୋଧ ବେଳେ ଶିରା ଜାଳକୁ ଦାଗି, ଗର୍ଭାଶୟ ବା ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରକାର ପାଇଁ ମାପ ହେଉଛି ଏକ ପଳା, ମଧ୍ୟମ ପାଇଁ ତିନି ଅକ୍ଷ, ନିମ୍ନତମ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ପଳା, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଔଷଧ ପାଇଁ। ଘୃତ ସହିତ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଦେଅ, କିନ୍ତୁ ତେଲ ସହିତ ଅଲଗା ଭାବେ; ପିତ୍ତ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଚିକିତ୍ସା ଦେଖି ଉଷ୍ଣ ଜଳ ପାନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ବାୟୁ ତଳଗତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଭଲ ଚର୍ମ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ; ଶୁଷ୍କତା ଥିଲେ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଦେଅ, ଅତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ହେଲେ ଶୁଷ୍କତା ଦେଅ। ଶ୍ୟାମାକ, କୋଦ୍ରବ, ଦୋଷ, ନଟକ୍ର, ପିଣ୍ୟାକ, ସକୁଭି ବାୟୁ ଓ କଫ ରୋଗରେ ସ୍ୱେଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ, କିନ୍ତୁ ଅତି ମୋଟା, ଶୁଷ୍କ, ଦୁର୍ବଳ ବା ଅଚେତନକୁ ସ୍ୱେଦନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।