ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ବନ୍ତରି ମହାର୍ଷିମାନେ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଧନ୍ବନ୍ତରି ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ରର ଅମୂଲ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଜ୍ୱର ଶେଷରେ ଏକ ଅଭୟା ଓ ଦୁଇଟି ବିଭୀତକ ଖାଇବା ଉଚିତ୍। ପରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ୍ୟ—ମଧୁ, ଘୃତ, ଆମଳକୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ—ଏହା ଭୋଜନ କରିଲେ ଜୀବନ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧାକୁ ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ସହିତ ନିୟମିତ ଦେଲେ ଶୁକ୍ର ଦୋଷ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ ଓ ବିଦାରୀର ସ୍ୱରସ ଅମୃତ ସମାନ। ତିଳ, ଧାତ୍ରୀ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଭୋଜନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ଜୀବନ ରହିପାରିବ। ତ୍ରିକଟୁ, ତ୍ରିଫଳା, ଵହ୍ନୀ, ଗୁଡୂଚୀ, ଶତାୱରୀ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, ଵିଡଙ୍ଗ ଓ ଲୋହ ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ ସହିତ ନେଲେ ଦୋଷ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ତ୍ରିଫଳା, କଣା, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଗୁଡୂଚୀ, ଶତାୱରୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଵିଡଙ୍ଗ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଘୃତ ଓ ମଧୁ ସହିତ ନେଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନଶ୍ୱ ହୁଏ, ଏହା ଭୋଗ କରି ପୁରୁଷ ଦଶ ନାରୀଙ୍କ ସହ ମିଶିପାରିବ। ଶତାୱରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଦଶଗୁଣ ଦୁଧରେ ରନ୍ଧି ଘୃତ ତିଆରି କରି, ଏହାରେ ଚିନି, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇଲେ, ଏହି ଘୃତ ‘ଜାରକ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ପଞ୍ଚକର୍ମ କରିବା ଦରକାର—ପ୍ରତିମର୍ଷ, ଅଵପୀଡ଼, ନସ୍ୟ, ପ୍ରଵପନ, ଶିରୋବିରେଚନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏଠି ଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ, ଛଅ ଋତୁ ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ କରି। ଏଠି ଅଗ୍ନି, ଦୁଧ ଓ ଦହି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୀତ ଋତୁରେ ନାରୀ ସହ ଶୟନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ, ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦିନରେ ଶୁଅ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଶୟନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଆଦତ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର, ଶରତ୍କାଳର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍। ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଚାଉଳ, ମୁଦ୍ରା ଡାଲି, ବର୍ଷାର ଜଳ, ଉଠା ଦୁଧ, ଓ ନିମ୍ବ, ଅତସୀ, କୁସୁମ୍ଭ, ଶିଗ୍ରୁ, ଓ ସୋରିଷ ମଧ୍ୟ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଳର ତେଲ କ୍ରିମି, କୁଷ୍ଠ, ମୂତ୍ର ଦୋଷ, ଓ ଭାତ, କଫ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନଶ୍ୱ କରେ। ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକୀ, କୋଳ, କରମଦ, ପିୟାଳ, ଜମ୍ବିର, ନାଗଙ୍ଗ, ଆମ୍ରତକ, କପିଥ୍ଥ ଦିଆଯିବା ଉପଯୋଗୀ। ଏହି ଫଳ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, ଵାତ ଅନୁକୂଳ, କିନ୍ତୁ କଫ ବଢ଼ାଏ। ଜିମୁତକ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁଟଜ ଦ୍ୱାରା ପାନୀୟ ବନ୍ଧକାରୀ। ଧମାର୍ଗଵ ଓ ଅର୍କକୁ ଏକାସାଥି ଦେଲେ ବମନ ହୁଏ। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ବମନ ପାଇଁ ମଦନ, ଇନ୍ଦ୍ରଵ, ଓ ଵଚା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମୃଦୁ ମଳ ଅଛି, ସେମାନେ ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ; କଠିନ ମଳ ଥିଲେ, ଵାତ ଓ କଫ; ମଧ୍ୟମ ଦୋଷ ଥିଲେ, ତିନିବୃତ ସହ ପରିଶୋଧନ ଉପଯୋଗୀ। ତିନିବୃତକୁ ଚିନି, ମଧୁ, ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣ, ଅଦା, ହରୀତକୀ, ଓ ଵିହନା ସହ ଗାୟର ମୂତ୍ରରେ ମିଶାଇଲେ ବିରେଚନ ହୁଏ। ଭଳି ଭଳି ଖାଇବା ପରେ ଭାଟ ଦୋଷରେ ରୋଗୀକୁ ଏକ ଭାଗ ରେଣୁ ତେଲ ଓ ଦୁଇ ଭାଗ ତ୍ରିଫଳା କ୍ଵାଥ ଦେଲେ ବମନ ହୁଏ। ବସ୍ତି ପାଇଁ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଅଥବା ବାର ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଏବଂ କର୍କନ୍ଧୁ ଫଳ ଭଳି ଛିଦ୍ର ଥିବା ନଳି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ବସ୍ତି ଦେବାର ମାନ୍ୟ ହେଉଛି—ଅର୍ଧ, ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଳା; ଏହି ଭାବେ ହ୍ରସ୍ୱ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ ଭାଗ ଦିଆଯିବ। ଏଠି ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ ଅକ୍ଷବତ୍ରୀ ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ଚାରି ଭାଗ ନେଇ ରୁଗର୍ଦାନ, ଶତାୱରୀ, ଶୃତି, ଭୃଙ୍ଗ, ସିନ୍ଧୁବର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ମିଠା ରସ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯାହା କାମ ନଶ୍ୱ କରେ: ଶାଳି ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ଗଉଁଧୁମ, ଦୁଧ, ଘୃତ, ରସ, ଓ ମଧୁ। ମଜ୍ଜା, ଶୃଙ୍ଗଟକ, ଯବ, ବାର୍ଲି, ଉରୁଗି, କ୍ଷୁର, ଗମ୍ଭାରୀ, ପୁଷ୍କର ବୀଜ, ଅଙ୍ଗୁର, ଖଜୁରି, ବଳା ଏହି ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ। ନାଡ଼ିଆ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଆତ୍ମନୁପ୍ତ, ବିଦାରୀ, ପିୟାଳ, ମୁଳଠି, ତାଳ ଫଳ, ଓ ପେଟା ଏହି ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ। ଏମାନେ ମୂର୍ଛା, ଜ୍ୱଳନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୁଦ୍ଧି କରେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗ କଲେ କ୍ରିମି ଓ କଫ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ହାନି କରେ। ଆସ୍ଥମା, କାଶ, ମଧୁମେହ, କଣ୍ଠଦୋଷ, ଗଳସ୍ଵେଥ, ଏଲିଫାଣ୍ଟିଆସିସ୍ରେ ଗୁଡ଼ ଓ ସମାନ ଦ୍ରବ୍ୟର ଲେପ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକୀ, ଆମ୍ର, କପିଥ୍ଥ, କରମଦ, ମାତୁଲୁଙ୍ଗ, ଆମ୍ରତକ, ବଦରା, ଓ ଟେଂଟୁଳି ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ। ଦହି, ମଥା, ଫେର୍ମେଣ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଜଳ, ଲକୁଚା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଖଟା ଦ୍ରବ୍ୟ—ଏହି ଖଟା ତେଲ ଲୁଣ ଓ ଅଦା ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ ଜଠରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ। ଖଟା ରସ ଭିଜାଇ ଦେଇଥାଏ, ଵାତ ବଢ଼ାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଜ୍ୱଳନ ଦେଇଥାଏ, ଅଧିକ ଖାଇଲେ ଦାନ୍ତ ଝିନ୍ ହୁଏ। ଏହା ଶରୀର ଢିଲା କରେ, କଣ୍ଠ ଦୁଃଖ, ମୁଖ ଓ ହୃଦୟ ଦୋଷ ଦେଇଥାଏ; ଘାଓ ପାକିଲେ ଏହା ଜ୍ୱଳନ ଦେଇଥାଏ। ସାଧାରଣ ଲୁଣ, ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୁଣ—ଲବଣ ରସ ଶୁଦ୍ଧିକର, ଜଠରାଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦକ, ଭିଜାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଭେଦ ଓ ବିକ୍ଷେପ କରେ। ଏକା ନେଲେ ଶ୍ରୋତୋରୋଧ, ଶିଥିଳତା, ଚର୍ମ ଖଜୁଲି, ଉଦର ଫୁଲିବା, ରଙ୍ଗ ବିକୃତି, ରକ୍ତ ଦୋଷ, ଵାତ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଦୋଷ, କ୍ଳୀବତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ। ପିପ୍ପଳୀ, ମୂଳକ, ଦେଵଦାରୁ, କୁଷ୍ଠ, ରସୁଣ, ଵଲ୍ଗୁଜୀ, ମୁସ୍ତା, ଗୁଗୁଳୁ, ଲାଙ୍ଗଳୀ—ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସ ଜଠରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ, ଶୁଦ୍ଧିକର, ଚର୍ମ ଦୋଷ, କଫ ଓ କ୍ରିମି ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହି ରସ ଅତିରିକ୍ତ ନେଲେ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଜ୍ୱଳନ ଦେଇଥାଏ। କୃତମାଳା, କୀରାଣୀ, ହଳଦୀ, ବାର୍ଲି, କଣ୍ଟକାରୀ, ବେତ୍ର, ବୃହତୀ ଓ ଶଙ୍ଖିନୀ, ଗୁଡୂଚୀ, ଦ୍ରବନ୍ତୀ, ତ୍ରିବୃତ, ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ, କରେଲା, ବେଗୁନ, କରବୀର, ଓ ଵାସକା, ରୋହିଣୀ, ଶଂଖ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କର୍କୋଟ, ଜୟନ୍ତିକା, ଜାତୀ, ଵାରୁଣକ, ନିମ୍ବୁ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପୁନର୍ନବା—ଏହି ତିକ୍ତ ରସ ଚେଦନ, ଶୁଦ୍ଧିକର, ଜଠରାଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦକ, ଜ୍ୱର, ତ୍ରିଷ୍ଣା, ମୂର୍ଛା, କଣ୍ଠ ଦୁଃଖ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗ ନଶ୍ୱ କରେ।