ଏକ ସମୟର କଥା, ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରର ମହାପଣ୍ଡିତ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁଶୃତଙ୍କୁ ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ ରୋଗ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଶରୀରର ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗର ଉପଚାର ପ୍ରଣାଳୀ ଶିଖାଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯଦି ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ହୁଏ, ହଳଦୀ, ଦେବଦାରୁ, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ପଥ୍ୟା, ଅଜୱାଇନ ଓ ଗାଈଁ ଘିଅ ମିଶାଇ ଲେପ ତିଆରି କରି ବାହାରୁ ଲଗାଇଲେ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ସୁଖିଯାଏ। ତ୍ରିଫଳା ଦୁଧ ସହିତ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ଅଦା ଓ ନୀମ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲେପ, ହାଲୁକା ଗରମ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ମିଶାଇ ଆଖିରେ ଲଗାଇଲେ ଫୁଲିବା, ଚୁଲିବା ଓ ବେଦନା ଶୀଘ୍ର ହଟିଯାଏ। ଅଭୟା ଓ ହରୀତକୀ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢା, ଏହାକୁ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଖାଇଲେ ସମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଚନ୍ଦନ, ତ୍ରିଫଳା, ସୁପାରି ଓ ପଳାଶ ମୂଳ ପିସି ପାଣି ଦେଇ ତିଆରି କ୍ଷାର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁର ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ। ମରିଚ ଦହି ସହିତ ଭଲ ଭାବେ ପିସି ଲେପ କଲେ ରାତିର ଅନ୍ଧାର ଦୃଷ୍ଟି ହଟିଯାଏ; ଘିଅରେ ତ୍ରିଫଳା ଲେପ ଓ କଢା ଏବଂ ପାୟସ ମିଶାଇ ରନ୍ଧିଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ଏହି ଔଷଧ ରାତିରେ ନେଲେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ଧକାର ଦୃଷ୍ଟି ଠିକ୍ ହୁଏ; ପିପ୍ପଳୀ, ତ୍ରିଫଳା, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଲୋହ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ମିଶାଇ ଦେଲେ ମଧୁର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ ଭଲ ଭାବେ ପିସି ଲେପ କଲେ ଅନ୍ଧତା, ଅନ୍ଧକାର, ମୋତିଆବିନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତ୍ରିକଟୁ, ତ୍ରିଫଳା, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ମନ:ଶିଳା, ରୁଚକ, ଶଂଖ, ଯାତୀ ଫୁଲ ଓ ନୀମ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ରସାଞ୍ଜନ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଘିଅ, ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ମିଶାଇ ଗୋଳି ବନେଇ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ହଟିଯାଏ। ଏହିପରି, ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ଏରଣ୍ଡ ମୂଳ, କାକ ମଳ କିମ୍ବା ମୁଚୁକୁନ୍ଦା ଫୁଲ ଜଳାଇ ପିସି ଲେପ କଲେ ମୁଣ୍ଡ ବେଥା ଶୀଘ୍ର ହଟେ। ଶତମୂଳୀ, ଏରଣ୍ଡ ମୂଳ, ଚକ୍ରା, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ ଓ ପଳାଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତେଲ ନାକରେ ଦେଲେ ଶିର ଓ ମୁଣ୍ଡ ରୋଗ, ଶୁଖିଲା, କଫ ଓ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ। ନାଚନା ଗୁଡ଼ ସହିତ କିମ୍ବା ପିପ୍ପଳୀ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ସହିତ ନେଲେ ବାହା ଓ ମୁଣ୍ଡ ରୋଗରେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ସୂର୍ୟ ଗତି ଜନିତ ରୋଗରେ ନାସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ; ଦଶମୂଳ କଢା ଘିଅ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ସହିତ ନାକରେ ଦେଲେ ଶିର ଓ ଅଙ୍ଗ ଫାଟିବା ଦୁଃଖ ହଟିଯାଏ। ଯେଉଁ ମହିଳା ବାୟୁ କିମ୍ବା ରକ୍ତ ଦୋଷରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଦହି, କଳା ଲୁଣ, ଅଜୱାଇନ, ମଧୁକ, ନୀଳ କମଳ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିଉଛନ୍ତି। ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ଭସକ ଓ ଗୁଡୁଚୀ ରସ, କିମ୍ବା ଆମଳକୀ ବୀଜ ପିସି ପାଣି, ଭସକ, ଚିନି ଓ ମଧୁ ସହିତ ନେଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ପଣ୍ଡୁ ଓ ଅତିସ୍ରାବ ରୋଗରେ ଆମଳକୀ ରସ କିମ୍ବା କପାସ ମୂଳ ଚାଉଳ ରସ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ। ତଣ୍ଡୁଳିୟକ ମୂଳ ମଧୁ ଓ ତରଳ ରସ ସହିତ ଚାଉଳ ରସରେ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ରକ୍ତପ୍ରସ୍ରାବ ରୋଗ ହଟିଯାଏ; କୁଶ ମୂଳ ଚାଉଳ ରସ ସହିତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ମିଳେ। ଏହିପରି ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ ଶେଷ କରି ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—"ହେ ସୁଶୃତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମହିଳା ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା କୁହେଁ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଗର୍ଭାଶୟର, ସେଠି ବାୟୁଶାନ୍ତ କ୍ରିୟା ବିଶେଷ ଉପଯୁକ୍ତ।" ଏହି କ୍ରମରେ, ଭଚା, ପକୁଞ୍ଚିକା, ଯାତୀ, କୃଷ୍ଣା, ଭସକ, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ଅଜମୋଦା, ଯବକ୍ଷାର, ଚିତ୍ରକ ଓ ଚିନି ମିଶାଇ ପିସି ଘିଅରେ ଭଜି ଖାଇଲେ ଗର୍ଭାଶୟ, ପାଶ୍ୱ, ହୃଦୟ, ଗୁଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ହଟିଯାଏ। ବଦରୀ ପତ୍ର ଲେପ ଲଗାଇଲେ ଛିନ୍ନ ଗର୍ଭାଶୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଲୋଧ୍ରା ଓ ତୁମ୍ବୀ ଫଳ ଲେପ ଦେଲେ ଗର୍ଭାଶୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପଞ୍ଚପତ୍ର ଓ ମଲତୀ ଫୁଲର ଲେପ ଘିଅରେ ରନ୍ଧି ସୂର୍ୟରେ ରଖି ତିଆରି କଲେ ଅତିସ୍ରାବ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହଟିଯାଏ। ଜପା ଫୁଲ ଟକ ତକ୍ର, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ପତ୍ର ଓ ଦୂର୍ବା ଲେପ ଚିତ୍ରକ ଓ ଚିନି ସହିତ ଖାଇଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ଧାତ୍ରୀ, ଅଞ୍ଜନା ଓ ଅଭୟା ଚୁରୁଣି ପାଣି ସହିତ ନେଲେ ରଜ:ଦୋଷ ହଟିଯାଏ; ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଦୁଧ ସହିତ କିମ୍ବା ଓଭୁଳିରେ ନାସ୍ୟ ଦେଲେ ସନ୍ତାନ ମିଳେ। ଅଧ ଆଢ଼ଖ ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ଦେଲେ ସନ୍ତାନ ମିଳେ; ବନ୍ଧ୍ୟା ମହିଳା ଏହା ଘିଅ ଓ ବ୍ୟୋପକେଶର ସହିତ ପିଲେ ପୁଅ ହୁଏ। କୁଶ, କାଶ, ଉରୁଚୃକ, ମୃଳ ଓ ଗୋକ୍ଷୁରକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢା ଦୁଧ ଓ ଚିନି ସହିତ ଗର୍ଭିଣୀ ମହିଳାର ପେଟ ବେଥାର ଉତ୍ତମ ଔଷଧ। ପାଠା, ଅଳଙ୍ଗଲି, ସିଂହା, ମୟୂର ଓ କୁଟଜ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଯୋନିକୁ ଲଗାଇଲେ ସହଜରେ ପ୍ରସବ ହୁଏ। ଧାତ୍ରୀ ମୂଳ ରସ ଓ କପାସ ମୂଳ ଧାତ୍ରୀ ସହିତ ନେଲେ ମାନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ମୁଡ଼ଗ ତରକାରି ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ ହୁଏ। ଶିଶୁ ରୋଗ ବାଳ ରୋଗରେ କୁଷ୍ଠ, ଭଚା, ଅଭୟା, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ମଧୁରା ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଚଟଣି ଦେଲେ ରୂପ, ଆୟୁ ଓ ଆକର୍ଷଣ ମିଳେ। ମାନ୍ୟ ନ ଥିଲେ ଛାଗ କିମ୍ବା ଗାଈଁ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ; ଶିଶୁ ସ୍ୱେତ ଫୁଲିବାରେ ଅଗ୍ନି ତାପିତ ମାଟିରେ ଷ୍ଵେଦ କରାଯିବା ଉଚିତ। ବାମି ଓ ଜ୍ୱରରେ ମୁଷ୍ଟା ଓ ବିପାୟକ ଚଟଣି ଦେବା ଉଚିତ; ଦିଆରିଆରେ ଶୁଖିଲା ଅଦା, ବିଷା, ବିଳ୍ବ ଓ କୁଟଜ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ମଧୁ, ବ୍ୟୋଷ ଓ ବତାପା ହିକ୍କା ଓ ବାମି ରୋଗର ଔଷଧ; କୁଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ, ନିଶା ଓ ଦୂର୍ବା ଚର୍ମ ରୋଗରେ ଉପକୃତ। ମହାମୁଞ୍ଜା, ତିକ୍ତ ଓ ଜୀଚ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢା ଦେଇ ଦେହ ଧୋଇଲେ ଗ୍ରହ ଦୋଷ ହଟିଯାଏ; ସପ୍ତଚ୍ଛଦ, ଅମୟ, ନିଶା, ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ। ଶଂଖ, ପଦ୍ମବୀଜ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ, ଭଚା ଓ ଲୋହ ପିନ୍ଧିବା ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ଛିଟାଇ ଓ ତାନ୍ତୁ ବାନ୍ଧିଲେ ଶିଶୁ ଶାନ୍ତି ପାଏ: "ଓଁ କଂ ଠଂ ୟଂ ଗଂ, ବୈନତେୟକୁ ନମସ୍କାର; ଓଁ ହଁ ହାଁ ହଃ" ଏବଂ "ଓଁ ହ୍ରୀଂ ବାଲମ୍ରହାଦ୍ୱଲିଂ ଗୃହ୍ଣୀତ ବାଲଂ ମୁଞ୍ଚତ୍ ସ୍ୱାହା।" ଶିରୀଷ ଏକ ପଳା ଚାଉଳ ରସ ସହିତ ନେଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ; ବର୍ଷାଭ୍ୱା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳା ଚାଉଳ ରସ ସହିତ ନେଲେ ସାପ ଦଶା ରୋଗ ଠିକ୍ ହୁଏ। ଦହି, ଘିଅ, ଚାଉଳ ରସ, ଗୃହଧୃମ, ନିଶା ଓ ମଧୁ ସହିତ ଲେପ କିମ୍ବା ପାନ କଲେ ସିନ୍ଧୃତ୍ଥ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ।