ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଓ ତାହାର ଉପଚାର ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥା ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଉପାୟର ଗଳ୍ପ ରୂପେ ଏହି ଉପଚାର ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ଯଦି କେହି ଜ୍ୱର, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଆରଗ୍ବଧ, ଅଭୟା, ମୁଷ୍ଟା, ତିକ୍ତା ଓ ଗ୍ରନ୍ଥିକା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା କଢ଼ା ପିଲେ ତାହା ତାଙ୍କୁ ଲାଭଦାୟକ ହୁଏ। ଅପଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ମଧୂକ, ସାରା, ସିନ୍ଧୂତ୍ତ, ବଚା ଓ ଉଷଣଙ୍କୁ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଗୁଣି, ପାଣି ମିଶାଇ ନାକ ମାର୍ଗରେ ଦେଲେ ଚେତନା ଫେରିଆସେ। ତ୍ରିବୃତ, ବିଶାଳା, ତ୍ରିଫଳା, କଟୁକା ଓ ଆରଗ୍ବଧ ସହିତ କ୍ଷାର ମିଶାଇ ତିଆରି କଢ଼ା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ହଟାଇବାରେ ସହାୟକ। ମହାଔଷଧ, ଅମୃତା, ମୁଷ୍ଟା, ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର ଓ ଧାନ୍ୟକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ାରେ ଚିନି ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିଲେ ତିତିୟକ ଜ୍ୱର ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଅପାମାର୍ଗ ମୂଳରୁ ସାତଟି ଲାଲ ଧାଗା କମରେ ବାନ୍ଧିଲେ ତିତିୟକ ଜ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଦି କୌଣସି ନିଷ୍କାମ ତପସ୍ବୀ ନିଧନ ହୋଇଥିବେ, ତାଙ୍କୁ ତିଳଜଳ ଦାନ କଲେ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ୟ ଦିନ ଆସୁଥିବା ଜ୍ୱର ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ବିଫଳା, ବାସକ, ମୃଦ୍ୱୀକା ଓ ବଳା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତେଲ ଜ୍ୱର ନଶ୍ଟ କରେ। ଧାତ୍ରୀ, ଶିବା, କଣା ଓ ଵହ୍ନି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହିପରେ ମୁଁ ଜ୍ୱର ଏବଂ ଅତିସାର ଉପଚାର କଥା କହିବି। ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ, ବଳା, ବିଲ୍ୱ, ନାଗର, ଉତ୍ପଳ, ଧାନ୍ୟକ, ପାଠା, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ, ଭୂନିମ୍ବ, ମୁଷ୍ଟା, ପର୍ପଟକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଭଲ ଔଷଧ। ଏହି କଢ଼ା ଭୟଙ୍କର ଅତିସାର ସହିତ ଜ୍ୱର ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ନାଗର, ଅତିବିଷା, ମୁଷ୍ଟା, ଭୂନିମ୍ବ ଓ ଅମୃତବତ୍ସକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଅତିସାର ଓ ଜ୍ୱର ଦୂର କରେ। ମୁଷ୍ଟା, ପର୍ପଟକ, ଦିବ୍ୟଶୃଙ୍ଗଭେର, ଶାଳପର୍ଣୀ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ, ବୃହତୀ, କଣ୍ଟକାରିକା ଦୁଧରେ ଫୁଟାଇ ଦେଲେ ଲାଭ ମିଳେ। ବଳା, ଅଶ୍ୱଦନ୍ଷ୍ଟ୍ରା, ବିଲ୍ୱ, ପାଠା, ନାଗର ଓ ଧାନ୍ୟକ ଖାଦ୍ୟରେ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଅତିସାର ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପକାର ହୁଏ। ବିଲ୍ୱ ଓ ଆମ୍ବ କଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ାରେ ଚିନି ମିଶାଇ ଦେଲେ ଅତିସାର ଭଲ ହୁଏ; କୁଟଜ ଚାଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ମଧ୍ୟ ଲାଭକାରୀ। ବତ୍ସକ, ଅତିବିଷା, ବିଶ୍ୱକଣା, କଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ରକ୍ତ ଓ ବେଦନା ସହ ଅତିସାର ରେ ଉପକୃତ। ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ଉପଚାର ପାଇଁ ଚିତ୍ରକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଘୃତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ୱର, ଗୁଲ୍ମ, ଶୋଫ, ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ, ପ୍ଳୀହା ଦୋଷ, ବେଦନା ଓ ଅର୍ଶ ଦୂର କରେ। ଏଠାରେ ସୌଵର୍ଚ୍ଚଳ, ସାଇନ୍ଧବ, ବିଡଙ୍ଗ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ସାମୁଦ୍ର ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲବଣ ଏକଠି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଶ ଉପଚାର ତିନି ପ୍ରକାର—ଶସ୍ତ୍ର (ଶଲ୍ୟଚିକିତ୍ସା), କ୍ଷାର ଓ ଅଗ୍ନି। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମଥିତ ତକ୍ର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଶ ଉପଚାର ଅଟୁଟ ଉପାୟ। ଅର୍ଶ ଓ କଫ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଘୃତେ ଭଜା ଅଭୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟରେ ଖଟା ଓ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଲାଭ ମିଳେ। ତିଳର ସ୍ୱରସ ଅର୍ଶ ଓ କୁଷ୍ଠ ନଶ୍ଟ କରେ; ପଞ୍ଚ କୋଳା, କଳିମିରି ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମସଲା ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ କରେ। ହରୀତକୀ ଏକା ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଅଦା ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ, କିମ୍ବା ସିନ୍ଧ ଲବଣ ସହିତ ନିୟମିତ ଖାଇଲେ ଅଗ୍ନିଦୀପନ ହୁଏ। ଫଳତ୍ରିକା, ଅମୃତା, ତୀକ୍ତ ଭୂନିମ୍ବ, ଓ ନିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ାରେ ମଧୁ ମିଶାଇ ଦେଲେ କାମ୍ଳା ଓ ପାଣ୍ଡୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତ୍ରିବୃତ, ତ୍ରିଫଳା, ଶ୍ୟାମା, ପିପ୍ପଳୀ, ଚିନି ଓ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲାଡୁ ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଜ୍ୱର ଓ ଜଟିଳ ଦୋଷ ନଶ୍ଟ କରେ। ଜେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ବାସା ଥାଏ ଓ ଜୀବନ ଅବସିଷ୍ଟ, ତେବେ ରକ୍ତପିତ୍ତ, କ୍ଷୟ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଲୋକ କାହିଁକି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ? ଆଟରୂପ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ପଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ାରେ ଚିନି ଓ ବହୁତ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିଲେ କଫ, ଶ୍ୱାସକାଷ୍ଟ ଓ ରକ୍ତପିତ୍ତ ଦୂରିଯାଏ। ବାସାର ସ୍ୱରସ ଚିନି ସହିତ ପିଲେ ରକ୍ତଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ସଲ୍ଲକୀ, ବଦରୀ, ଜମ୍ବୁ, ପ୍ରିୟାଳ, ଆମ୍ବ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଧବା ଦୁଧ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ରୁକିଯାଏ। ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ମୂଳ, ଫଳ, ପତ୍ର ସ୍ୱରସ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଘୃତ ପିଲେ କ୍ଷୟ ରୋଗୀ ନିରୋଗ ହୁଏ ଓ ଦେବତା ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ହରୀତକୀ, ପିପ୍ପଳୀ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, କଳିମିରି ଓ ଗୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲାଡୁ କଫ ନଶ୍ଟ କରେ, ତ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ଭୋକ ନାହିଁ ଥିବା ଅବସ୍ଥା ଉପଶମ କରେ। କଣ୍ଟକାରି ଓ ଗୁଡ଼ୁଚୀ ସ୍ୱରସ ତିରିଶି ପଳା ମାପରେ ନେଇ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତରେ ପାକ କଲେ କଫ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଉପଶମ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଆମ୍ଳା, ଶ୍ୱେତ କଣ୍ଟକାରି, ଶୁଖିଲା ଅଦା ଓ ମଧୁ ଏକଠି ଦେଲେ ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକାଷ୍ଟ ଦୂରିଯାଏ; ଭାର୍ଙ୍ଗକୁ ଭିଷ୍ବା ଓ ଉଷ୍ଣଜଳ ସହିତ ପିଲେ ଭଲ। କଣ୍ଠ ଦୋଷରେ, ତେଲ ଲଗାଇ ଖାଦିର ମୁଁହରେ ଧରିବା, କିମ୍ବା ପଥ୍ୟା କୁ ପିପ୍ପଳୀ କିମ୍ବା ଅଦା ସହିତ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଉପକୃତ। ବିଡଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିଲା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁ ସହିତ, କିମ୍ବା ଆମ୍ବ ଓ ଜମ୍ବୁର କଢ଼ା ମଧୁ ସହିତ ବାନ୍ତିରେ ଦେଲେ ଲାଭ ମିଳେ। ତ୍ରିଫଳା ମଧୁ ସହିତ ପିଲେ ସମସ୍ତ ବାନ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଣା, ଭ୍ରମ ଓ ମୂର୍ଛା ଦୂରିଯାଏ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପାନ କଲେ ମୂର୍ଛା ଓ ଭୂତଦୋଷ ଭଲ ହୁଏ; କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ସ୍ୱରସ ଚାଉଳ ସହିତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପକାର ମିଳେ। ପୁରୁଣା ଘୃତ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବଚା, କୁଷ୍ଠ, ଶଂଖପୁଷ୍ପୀ ସହିତ ମାନସିକ ରୋଗ, ଭୂତଦୋଷ ଓ ମୂର୍ଛାରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧାର କଢ଼ା କିମ୍ବା ଚାରି ଗୁଣା ଦୁଧରେ ଲେପ ଘୃତ ସହିତ ଦେଲେ ଭାତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ବଢ଼େ ଓ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ନୀଳୀ ଓ ମୁଣ୍ଡୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହିତ, ଚିନ୍ନା କଢ଼ା ସହିତ ଦେଲେ ଭୟଙ୍କର ଭାତରକ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ପଥ୍ୟା ଗୁଡ଼ ସହିତ କୁଷ୍ଠ, ଅର୍ଶ ଓ ଭାତ ଦୋଷରେ ଦିଆଯିବା ଉପକୃତ; ଏହାର ରସ, ଲେପ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଢ଼ା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।