ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ସମୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଜୀବନର ନିୟମ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଗୁଣ ନେଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦିନେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକ ରାତିରେ ଯେଉଁ ପାନୀୟ ଉପରେ ପଡ଼େ, ସେହି ପାନୀୟ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ବର୍ଷାଜଳ ସମାନ ପବିତ୍ର ହୁଏ । ତାପରେ ତାପିତ ଜଳ ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଚର୍ବି, ବାୟୁ ଓ କଫ ଦୂର କରେ; ଉବାଳିଥିବା ପାନୀୟ ଥଣ୍ଡା ଓ ତିନି ଦୋଷ ନାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ବେସି ଦିନ ରଖିଥିବା ପାନୀୟ ହାନିକାରକ । ଗାଈର ଦୁଧ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ତେଲିଆ, ଭାରି ଓ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ; ମହିଷୀର ଦୁଧ ଅଧିକ ଭାରି ଓ ତେଲିଆ, କିନ୍ତୁ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନାଶ କରିଦେଇଥାଏ । ଛାଗଳୀର ଦୁଧ ରକ୍ତାତିସାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କଫ ଦୂର କରେ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରସାଦକ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପୋଷକ ଓ ରକ୍ତପ୍ରସ୍ରାବ ରୋଗରେ ଉପକାରୀ । ଦହି ବାୟୁ ଶାନ୍ତିକାରୀ ଓ ଶକ୍ତିଦାୟକ, କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ ଓ କଫ ବଢ଼ାଏ; ଚାସ ଓ ତକ୍ର ତିନି ଦୋଷ ନାଶ କରେ ଓ ଶରୀର ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରେ । ତାଜା ମଠା ଆନ୍ତ୍ରିକ ରୋଗ, ଅର୍ଶ ଓ ବେଦନା ଦୂର କରେ; ପୁରୁଣା ମଠା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବସ୍ତୁ ଭାରି ଓ ଚର୍ମ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ । ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଚାସ ଆନ୍ତ୍ରିକ ରୋଗ, ଫୁଲା, ଅର୍ଶ, ରକ୍ତାପିତ୍ତ, ଅତିସାର ଓ ଗୁଦ ଗଠି ଭଲ କରେ, ଏହା ତିନି ଦୋଷ ଶାନ୍ତ କରେ । ଘୃତ ଶକ୍ତିଦାୟକ, ମଧୁର, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଦୂର କରେ; ଗାଈଘୃତ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ, ଯଥାବିଧି ତିଆରି କଲେ ତିନି ଦୋଷ ନାଶ କରେ । ସଂସ୍କୃତ ଘୃତ ମୃଗୀ, ବିଷ, ଉନ୍ମାଦ ଓ ମୂର୍ଛା ଦୂର କରେ; ଛାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁଘୃତ ଗାଈ ଦୁଧର ଗୁଣ ରଖିଥାଏ; ମୂତ୍ର ବାୟୁ, କଫ ଓ ସମସ୍ତ କୀଟ ଓ ବିଷ ନିବାରଣ କରେ । ତିଳ ତେଲ ରକ୍ତାପିତ୍ତ, ଫୁଲା, ଚର୍ମ ରୋଗ, ଅର୍ଶ, ଫୁଲା, ଗୁଦ ଗଠି ଓ ପ୍ରମେହ ଦୂର କରେ; ବାୟୁ, କଫ ନଶାଇ ଦେହକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ । ସୋରିଷ କୀଟ ଓ ପାଣ୍ଡୁ ନାଶ କରେ, କଫ, ଚର୍ବି ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଆଲସି ତେଲ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରସାଦକ, ପିତ୍ତ, ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ବାୟୁ ଦୂର କରେ । ଏରଣ୍ଡ ତେଲ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, କେଶବୃଦ୍ଧି, ଚର୍ମ ଓ କାନ ପୋଷଣ କରେ; ମଧୁ ତିନି ଦୋଷ ନାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବାୟୁକୁ ବଢ଼ାଏ । ଖଣ୍ଡ ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କୀଟ, ବମି, ପ୍ରମେହ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ବିଷ ନିବାରଣ କରେ; ଏହାର ରସ ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଶକ୍ତିଦାୟକ ଓ ବୀର୍ୟବଢ଼ାଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଫ ବଢ଼ାଏ । ଗୁଡ଼ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ସୁରା ଓ ମାଛର ଲୁଣି ହଳକା; ଚିନି ବୀର୍ୟବଢ଼ାଇଥାଏ, ତେଲିଆ, ମଧୁର, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ନାଶ କରେ । ଗୁଡ଼ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, ଶୁଷ୍କ, ବାୟୁ ଶାନ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ କଫ ବଢ଼ାଏ; ପୁରୁଣା ଗୁଡ଼ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ହିତକର ଓ ରକ୍ତ ପବିତ୍ର କରେ । ଚିନି ଓ ଘୃତ ମିଶାଇ ଦେଲେ ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ବୀର୍ୟବଢ଼ାଇଥାଏ; ମଧ୍ୟମ ଆୟୁ ଚିନି ତାର ତିକ୍ତତା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୂର କରେ । ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତାଜା ତକ୍ରା ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ; ଭୁନା ଚାଉଳର ମାଢ ଜଠରାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ, ଭୋଜନ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ହିତକର । ପତଳା ମାଢ ହଳକା, ବାୟୁ ନିମ୍ନଗତ କରେ, ମୁତ୍ରାଶୟ ପରିଷ୍କାର କରେ; ଯଦି ସତକ୍ର, ଦାଳିମ୍ବ, ପିପ୍ପଳୀ, ଗୁଡ଼, ମଧୁ, ପିପ୍ପଳି ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଉପକାରୀ । ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିବା ପତଳା ମାଢ କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଅତିସାରରେ ଉପଯୁକ୍ତ; ଦୁଧରେ ଚାଉଳ ରାନ୍ଧିଲେ କଫ ଓ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ କୃଷାର ବାୟୁ ଦୂର କରେ । ଭଲ ଭାବେ ଧୋଇ ଛାଣି ତେଲିଆ ଚାଉଳ, ମୃଦୁ ଉଷ୍ଣ ଓ ହଳକା ଭାବେ ମୂଳ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ପୋଷକ କିନ୍ତୁ ଭାରି । ଅଲ୍ପ ଉଷ୍ଣ ଓ ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିବା ଦାଲି ହଳକା; ଉବାଳି ଚେପା ଶାକ ତେଲ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବସ୍ତୁ ସହିତ ହିତକର । ଦାଳିମ୍ବ ଓ ଆମଳକୀର ଦାଲି ଜଠରାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ, ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ; ମୂଳା ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ କଫ ଦୂର କରେ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ନାସା ରୋଗ ହରେ । ଯବ, ବଦରି ଓ କୁଳଥିର ଦାଲି କଣ୍ଠ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଓ ବାୟୁ ନାଶ କରେ; ମୁଙ୍ଗ ଓ ଆମଳକୀର ଦାଲି ବାନ୍ଧନ ଦେଇଥାଏ ଓ କଫ, ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ । ଦହି ଓ ଗୁଡ଼ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ସକ୍ତବ ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁକାରକ; ଘୃତ ଭରା ସଶ୍କୁଳୀ ଜଠରାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ, ବୀର୍ୟବଢ଼ାଇଥାଏ, ଭାରି । ମାଂସ ଖାଦ୍ୟ ପୋଷକ; ପିଠା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଠରେ ରହିଥାଏ; ତେଲରେ ତିଆରି ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରସାଦକ, କିନ୍ତୁ ପାଣିରେ ପକାଯାଇଥିଲେ ହଜମ କଠିନ । ଅତି ଉଷ୍ଣ ମାଢ ହିତକର; ଶୀତଳ ପିଠା ଉପକାରୀ; ଭୋଜନ ପରେ ପାନୀୟ ଶ୍ରମ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ଦୂର କରେ । ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ଓ ପାନୀୟ ନିୟମ ରଖିଲେ ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ମୟୂର କଣ୍ଠ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗର ଉଷ୍ଣପାନୀୟ ଓ ବିଷ ଦେହର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ । ଭୟଙ୍କର ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସ ଭୋଜନକୁ ମନୋବିକାର ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କମ୍ପନ, ଜମ୍ଭା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ବିଷର ଚିହ୍ନ । ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଜ୍ୱର ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଏକାକି, ଯୁଗଳ ଓ ବାହ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ତୃଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୁଷ୍ଟା, ପର୍ପଟକ, ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ, ଉଡିଚ୍ୟ ଓ ନାଗର ଦ୍ୱାରା ଉବାଳି ଶୀତଳ କରାଯାଇଥିବା ପାନୀୟ ଦେବା ଉଚିତ । ନାଗର, ଦେବଦାରୁ, ଧାନ୍ୟକ ଓ ଉଭୟ ବୃହତୀ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ୱର ରୋଗୀଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ଜ୍ୱର ଦୂର କରେ । ଆରଗ୍ୱଧ, ଅଭୟା, ମୁଷ୍ଟା, ତିକ୍ତା, ଗ୍ରନ୍ଥିକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା କଠିନ ଜ୍ୱର, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ବେଦନାରେ ଉପକାରୀ । ମଧୂକ, ସାରା, ସିନ୍ଧୂତ୍ତ, ବଚା, ଉଷଣ ସମାନ ଭାଗ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳରେ ମିଶାଇ ନାସା ମାର୍ଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଚେତନା ଫେରିଯାଏ । ତ୍ରିବୃତ, ବିଶାଳା, ତ୍ରିଫଳା, କଟୁକା, ଆରଗ୍ୱଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଏବଂ ଖାର ମିଶାଇ ଦେଲେ ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ଦୂର କରେ ।