ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମହାନ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ରାଜାଦନା ଫଳ, ମୋଚା, ପନସ ଓ ନଡିଆ ଦେହରେ ବୀର୍ୟ ଓ ମାଂସ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଏହା ମଧୁର, ତେଲା, ଓ ଭାରୀ ହୋଇଥାଏ। ଅଙ୍ଗୁର, ମଧୂକ ଓ ଖଜୁର ସହିତ କୁମ୍କୁମ ରକ୍ତ ଓ ବାତ ଦୋଷ ନଶ କରେ। ପକ୍କ ମାଗଧୀ ଫଳ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ। ତାଜା ଅଦା ଭୋକ ବଢାଏ, ଶକ୍ତି ଦେଉଛି, ଅଗ୍ନିଦୀପନ କରେ, ଓ କଫ-ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ। ଶୁଖିଲା ଅଦା, କଳାମରିଚ ଓ ପିପ୍ପଳୀ କଫ-ବାତ ନଶ କରେ। ଚିକିତ୍ସକମାନେ କଳାମରିଚକୁ ଶକ୍ତିଦାୟକ ଭାବେ ନ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ହିଙ୍ଗ କଫ ଓ ବାତ ନଶ କରେ। ଅଜୱାଇନ, ଧନିଆ, ଓ ଜିରା ବାତ-କଫ ଦୂର କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଚକ୍ଷୁର ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଓ ତିନି ଦୋଷ ଶାନ୍ତ କରେ। ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଲୁଣ କବ୍ଜ ଦୂର କରେ, ଉଷ୍ଣତା ଦେଉଛି, ଓ ହୃଦ୍ରୋଗ ଦୂର କରେ। ବିଦଙ୍ଗ ଉଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବାତ ନଶ କରେ। ରୋମକ ଲୁଣ ବାତକାରୀ, ମଧୁର, ଭୋକ ବଢାଏ, ଓ ଭାରୀ। ଯବକ୍ଷାର ହୃଦ୍ରୋଗ, ରକ୍ତାଳ୍ପତା, ଓ କଣ୍ଠ ରୋଗ ଦୂର କରେ, ଅଗ୍ନିଦୀପନ କରେ। ସୋଡିଅମ କାର୍ବୋନେଟ ଉଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଦୋଷ ନଶ କରେ, ହଳୁକ, ପ୍ରସନ୍ନକର, ବିଷ ନଶ କରେ। ନଦୀ ଜଳ ବାତକାରୀ, ଶୁଷ୍କ, ଶୁଦ୍ଧ, ମଧୁର, ହଳୁକ, ବାତ-କଫ ଦୂର କରେ। ପୋଖରୀ ଜଳ ବାତକାରୀ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ଝରଣା ଜଳ ଭୋକ ବଢାଏ, ଅଗ୍ନିଦୀପନ କରେ, ଶୁଷ୍କ, କଫ ନଶ କରେ, ହଳୁକ। କୁଆଁ ଜଳ ଉତ୍ତେଜକ, ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ। ବର୍ଷା ଜଳ ପିତ୍ତ ନଶ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ରେ ଦିନେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରେ ରାତିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ରହିତ, ବର୍ଷା ଜଳ ସମାନ। ଗରମ ଜଳ ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଚର୍ବି, ବାତ-କଫ ଦୂର କରେ। ଉବା ଜଳ ସର୍ବ ଦୋଷ ଓ ଶୀତ ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ଥିବା ଜଳ ହାନିକାରକ। ଗାଈର ଦୁଧ ବାତ-ପିତ୍ତ ନଶ କରେ, ତେଲା, ଭାରୀ, ଓ ରସାୟନ। ମହିଷୀର ଦୁଧ ଅଧିକ ଭାରୀ ଓ ତେଲା, ଅଗ୍ନିଦୀପନ କ୍ଷୟ କରେ। ଛାଗଳି ଦୁଧ ରକ୍ତାତିସାର, କଫ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦୂର କରେ, ଚକ୍ଷୁ ଉପକାରୀ, ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ପୌଷ୍ଟିକ ଓ ରକ୍ତସ୍ରାବ ରୋଗରେ ଉପକାରୀ। ଦହି ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ଶକ୍ତିଦାୟକ, କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ-କଫ ବଢ଼ାଏ। ତକ୍ର ଓ ମତ୍ଥା ଦୋଷ ନଶ କରେ, ନାଡ଼ୀ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରେ। ତାଜା ମଖନ ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ, ଅର୍ଶ, ଓ ପୀଡା ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଣା ମଖନ ଭାରୀ ଓ ଚର୍ମ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ। ତକ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ, ଶୋଫ, ଅର୍ଶ, ରକ୍ତାଳ୍ପତା, ଅତିସାର, ଓ ଗ୍ରନ୍ଥିରେ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଏହା ତିନି ଦୋଷ ଶାନ୍ତ କରେ। ଘିଅ ଶକ୍ତିଦାୟକ, ମଧୁର, ବାତ-ପିତ୍ତ-କଫ ନଶ କରେ। ଗାଈଘିଅ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ଠିକ୍ ଭାବେ ତିଆରି ହେଲେ ତିନି ଦୋଷ ନଶ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ଘିଅ ମୃଚ୍ଛା, ବିଷ, ଉନ୍ମାଦ, ଓ ବେହୋଶି ଦୂର କରେ। ଛାଗଳି ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁର ଘିଅରେ ଗାଈ ଦୁଧର ଗୁଣ ଥାଏ। ଗୋମୂତ୍ର ବାତ-କଫ ଦୂର କରେ, କୀଟ ଓ ବିଷ ନଶ କରେ। ତିଳ ତେଲ ରକ୍ତାଳ୍ପତା, ଉଦର ଶୋଫ, ଚର୍ମ ରୋଗ, ଅର୍ଶ, ଶୋଫ, ଗ୍ରନ୍ଥି, ମୁତ୍ର ରୋଗ ଦୂର କରେ, ବାତ-କଫ ନଶ କରେ, ଦେହକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସୋରିଷ ତେଲ କୀଟ ଓ ପାଣ୍ଡୁ ଦୂର କରେ, କଫ, ଚର୍ବି, ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ। ଆଲସି ତେଲ ଚକ୍ଷୁପାଇଁ ଉପକାରୀ, ପିତ୍ତ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ବାତ ଦୂର କରେ। ଏରଣ୍ଡ ତେଲ କଫ-ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, କେଶ ବୃଦ୍ଧି, ଚର୍ମ ଓ କାନ ପୋଷଣ କରେ। ମଧୁ ତିନି ଦୋଷ ନଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ବାତକାରୀ। ଖଣ୍ଡ ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସ, କୀଟ, ବାମି, ମୁତ୍ର ରୋଗ, ତୃଷ୍ଣା, ବିଷ ଦୂର କରେ, ରସ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ବୀର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ, କିନ୍ତୁ କଫ ବଢ଼ାଏ। ଗୁଡ଼ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସୁରା ଓ ମାଛ ନୁନ ହଳୁକ, ଚିନି ବୀର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ, ତେଲା, ମଧୁର, ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ-ବାତ ନଶ କରେ। ଗୁଡ଼ ବାତ-ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, ଶୁଷ୍କ, ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ କଫ ବଢ଼ାଏ। ପୁରୁଣା ଗୁଡ଼ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଶୁଭ ଓ ରକ୍ତ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରେ। ଚିନି ଘିଅ ସହିତ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ବୀର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ। ମଧ୍ୟମ ଆୟୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଚିନି ତିକ୍ତତା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ କଫ-ବାତ ନଶ କରେ। ଏକଦମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତାଜା ତକୁଆ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ। ଭଜା ଚାଉଳର ମାଣ୍ଡ ଅନ୍ତ୍ର ଶୋଧନ, ଅଗ୍ନିଦୀପନ, ଓ ଶୁଭ। ପତଳ ମାଣ୍ଡ ହଳୁକ, ବାତ ନିମ୍ନ କରେ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଶୁଧ କରେ। ସତକ୍ରା, ଦାଡିମା, ପିପ୍ପଳୀ, ଗୁଡ଼, ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଲେ ଉପକାରୀ। ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପତଳ ମାଣ୍ଡ କଫ, ଶ୍ୱାସ, ଅତିସାରରେ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦୁଧରେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ କଫ ଓ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ କ୍ରିଶର ବାତ ନଶ କରେ। ଭଲ ଭାବେ ଧୋଇ, ଛାଣି, ତେଲା ଓ ହଳୁକ ଚାଉଳ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ସହିତ ତିଆରି ହେଲେ ପୌଷ୍ଟିକ କିନ୍ତୁ ଭାରୀ। ଅଳ୍ପ ଗରମ ଓ ଭଲ ରନ୍ଧା ସୂପ ହଳୁକ। ତେଲ ଓ ଏହା ସମ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଶାକ ରନ୍ଧିଲେ ଉପକାରୀ। ଦାଡିମା ଓ ଆମଳକୀ ସୂପ ଅଗ୍ନିଦୀପନ, ବାତ-ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ। ମୂଳା ସହିତ ତିଆରି କଲେ କଫ ନଶ କରେ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ଓ ନାସା ରୋଗ ଦୂର କରେ। ଯବ, ବଦରା ଓ କୁଳଥି ସୂପ କଣ୍ଠ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ବାତ ଦୂର କରେ। ମୁଗ ଓ ଆମଳକୀ ସୂପ ବନ୍ଧକାରୀ, କଫ-ପିତ୍ତ ନଶ କରେ। ଦହି ଗୁଡ଼ ସହିତ ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ। ଶକ୍ତବ ଶୁଷ୍କ ଓ ବାତକାରୀ। ଘିଅ ଭରା ଶଷ୍କୁଳୀ ଅଗ୍ନିଦୀପନ, ବୀର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ, ଭାରୀ। ମାଂସ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ପୌଷ୍ଟିକ, ପିଠା ହଜମ କଠିନ। ତେଲରେ ତିଆରି କଲେ ଚକ୍ଷୁପାଇଁ ଭଲ, ପାଣିରେ ରନ୍ଧିଲେ ହଜମ ହୁଏ ନାହିଁ। ବହୁତ ଗରମ ମାଣ୍ଡ ଉପକାରୀ, ଢିଲା ପିଠା ଉପକାରୀ। ଭୋଜନ ପରେ ଜଳ ପାନ କଲେ କ୍ଲାନ୍ତି, ତୃଷ୍ଣା ଦୂର କରେ। ଠିକ୍ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ନିୟମିତ ରଖିଲେ ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୟୂର କଣ୍ଠ ରଙ୍ଗ ନିର୍ମଳ ଗୁନ୍ଞାଳି ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ। ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଖାଇବା ମାନସିକ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଦେଇଥାଏ; ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ ଦିଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସକ ମଧ୍ୟ ସାରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।