ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାନ୍ୟ, ଶାକ-ସବ୍ଜୀ, ଫଳ, ଜଳ, ଦୁଧ, ଘିଅ, ତେଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଗୁଣ ଏବଂ ଦୋଷ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ମିଳେ। ଏଠାରେ ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଛି। ମସୂର ଦାଳ ମିଠା, ଶୀତଳ, ବନ୍ଧନକାରୀ ଓ କଫ-ପିତ୍ତ ଶାମକ, ଯେପରିକି କଳାୟା ଦାଳ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବାୟୁ ବଢ଼ାଇବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଆଙ୍କୀ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହ୍ରାସ କରେ, ଏହା ଶୁକ୍ର ବୃଦ୍ଧି କରେ; ଅତସୀ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୁଇଟିକୁ ଦମନ କରେ। ତିଳ ଲୁଣ, ମିଠା, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ବଳବର୍ଦ୍ଧକ, ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଠିନ ଧାନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଶୀତଳ ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ କରେ। ଚିତ୍ରକ, ଏଂଗୁଡ଼ି, ନାଳୀକା, ପିପ୍ପଳୀ, ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଚବ୍ୟା, ଚରଣ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ତରକାରୀ ଓ କାଶମର୍ଦକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବିଳ୍ବ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଫଳ କଫ-ପିତ୍ତ ଶାମକ, କୀଟ ନାଶକ, ହ୍ଲାଦକ ଓ ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ; ବର୍ଷାଳୁ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ବାୟୁ-କଫ ଦୂର କରି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ହରଣ କରେ। ଏରଣ୍ଡ, କାକମାଚୀ ଓ ଶ୍ୟାମାକୁକୁ ତିତ୍ତ ଓ ତିନି ଦୋଷ ହରଣ କରେ; ଚାଞ୍ଗେରୀ କଫ-ବାୟୁ ଶାମକ, ଆଲି ମସ୍ତର୍ଦ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ। କୌସ୍ମସୁମ୍ଭ ଓ ରାଜିକା ବାୟୁ-ପିତ୍ତ ଶାମକ; ନାଡ଼ୀଚ କଫ-ପିତ୍ତ ଶାମକ, କକୁଡ଼ି ମିଠା ଓ ଶୀତଳ। ପଦ୍ମପତ୍ର ଓ ତ୍ରିପୁଟା ଦୋଷ ହରଣ କରେ, ତ୍ରିପୁଟା ବାୟୁ ବଢ଼ାଏ; ବାସ୍ତୁକ ଲୁଣିଆ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶକ ଓ ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ। ତଣ୍ଡୁକି, ବିପହରା, ପାଳଙ୍କିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଳ ଶାକ ଦୋଷକାରୀ ଓ କ୍ଷୟକାରୀ; ରାନ୍ଧିଲେ ବାୟୁ-କଫ ବଢ଼ାଏ। ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୟା ରାନ୍ଧିଲେ ଗଳା ଶାମକ ଓ ଦୋଷ ହରଣ କରେ; କର୍କଟକ, ବାର୍ତ୍ତାକ, ପଦୋଳା, କାରବେଲ୍ଲକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଚର୍ମରୋଗ, ମୁତ୍ର ଦୋଷ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୂର କରେ; ଏହା ପଥ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ହରଣ କରେ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଶୋଧନ କରେ। କଲିଙ୍ଗ ଓ ଆଳବୁନୀ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ାଏ; ତ୍ରାପୁଷ ଓ ଉର୍ବାରୁକା ବାୟୁ-କଫ ଶାମକ ଓ ପିତ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ବୃକ୍ଷାମ୍ଳ କଫ-ବାୟୁ ଦୂର କରେ; ଜମ୍ବୀରା କଫ-ବାୟୁ ହ୍ରାସ କରେ; ଦାଡିମା ବାୟୁ ଶାମକ ଓ ବନ୍ଧନକାରୀ, ନାଗରଙ୍ଗ ଫଳ ଭାରି। କେଶରା ଓ ମାତୁଲୁଙ୍ଗ ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ, କଫ-ବାୟୁ ଶାମକ; ମାଷ ବାୟୁ-ପିତ୍ତ ନାଶକ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଉଷ୍ଣ, ବାୟୁ ଶାମକ। ସରମାମଳକ ଶୁକ୍ରବର୍ଦ୍ଧକ, ମିଠା, ପଥ୍ୟ ଓ ଆମ୍ଳତା ଦାୟକ; ହରୀତକୀ ଗୁଣବତୀ ଓ ଅମୃତ ସମାନ, ଭୋଜନ ପରେ ରୁଚି ବଢ଼ାଏ। ସ୍ତ୍ରଂସନୀ କଫ-ବାୟୁ ନାଶକ; ଅକ୍ଷ ତିନି ଦୋଷ ନାଶକ; ତିନ୍ତିଡ଼ି ଫଳ ତୀକ୍ତ ଓ ଆମ୍ଳ, ବାୟୁ-କଫ ନାଶକ ଓ ବିରେଚନକାରୀ। ଲକୁଚା ଦୋଷକାରୀ ଓ ମିଠା; ବକୁଳ କଫ-ବାୟୁ ଶାମକ; ବୀଜପୂରକ ଉଦରଶୋଫ, ବାୟୁ, କଫ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଦୂର କରେ। କପିଠ୍ଥ ବନ୍ଧନକାରୀ ଓ ଦୋଷ ନାଶକ, ପକ୍ୱ ଭାରି ଓ ବିଷନାଶକ; କଚ୍ଚା କଫ-ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ୱରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ। ପକ୍ୱ ଆମ୍ବ ବାୟୁ, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ବର୍ଣ୍ଣ, ବଳ ବଢ଼ାଏ; ଜାମ୍ବବ ବାୟୁ-କଫ-ପିତ୍ତ ନାଶକ, ବନ୍ଧନକାରୀ ଓ ବିବନ୍ଧକାରୀ। ଟିଣ୍ଡୁକ କଫ-ବାୟୁ ଦୂର କରେ; ବଦର ବାୟୁ-ପିତ୍ତ ନାଶକ; ବିଳ୍ବ ବିବନ୍ଧକାରୀ ଓ ବାୟୁକାରୀ; ପ୍ରିୟାଳ ବାୟୁ ଶାମକ। ରାଜାଦନ ଫଳ, ମୋଚା, ପନସ, ନାଡ଼ିଅ ମାଂସ ଓ ଶୁକ୍ର ବଢ଼ାଏ, ମିଠା, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଭାରି। ଦ୍ରାକ୍ଷା, ମଧୂକ, ଖଜୁରୀ, କୁମୁଦ ରକ୍ତ-ବାୟୁ ଦୋଷ ନାଶକ; ପକ୍ୱ ମାଗଧୀ ମିଠା ଓ ଉତ୍ତମ, ଶ୍ୱାସ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ। ଅଦା ରୁଚିକର, ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ, ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ, କଫ-ବାୟୁ ଶାମକ; ଶୁଷ୍କ ଅଦା, କଳିମରିଚ, ଲଂଗ ମଧ୍ୟ କଫ-ବାୟୁ ନାଶକ। କଳିମରିଚ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉଦର ଗଠାନ ଓ ବେଦନା ନାଶକ; ହିଙ୍ଗୁ ବାୟୁ-କଫ ଦୂର କରେ। ଅଜୱାଇନ, ଧନିଆ, ଜିରା ବାୟୁ-କଫ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଶକ; ସଉଧ ଲୁଣ ଚକ୍ଷୁସ୍ଥ, ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ତିନି ଦୋଷ ଶାମକ। ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଲୁଣ ବିବନ୍ଧ ହ୍ରାସ କରେ, ଉଷ୍ଣ ଓ ହୃଦ୍ବେଦନା ଦୂର କରେ; ବିଦଙ୍ଗ ଉଷ୍ଣ, ବେଦନା ନାଶକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ବାୟୁ ନାଶକ। ରୋମକ ଲୁଣ ବାୟୁକାରୀ, ମିଠା, ରୁଚିକର, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଭାରି; ଯବକ୍ଷାର ହୃଦ୍ରୋଗ, ପାଣ୍ଡୁ, କଣ୍ଠ ଦୋଷ ଦୂର କରେ ଓ ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ। ସୋଡିଅମ କାର୍ବୋନେଟ ଉଷ୍ଣ, ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୋଷ ନାଶକ, ହ୍ଲାଦକ, ପ୍ରୀତିକର ଓ ବିଷ ଦୂର କରେ। ନଦୀ ଜଳ ବାୟୁକାରୀ, ଶୁଷ୍କ, ପବିତ୍ର, ମିଠା, ହ୍ଲାଦକ; ବାୟୁ-କଫ ହ୍ରାସ କରେ, ତାଳାବ ଜଳ ବାୟୁକାରୀ ଓ ବର୍ଜନୀୟ। ଝରଣା ଜଳ ରୁଚିକର, ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ, ଶୁଷ୍କ, କଫ ନାଶକ ଓ ହ୍ଲାଦକ; କୁଆଁ ଜଳ ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ବର୍ଷାର ଜଳ ପିତ୍ତ ନାଶକ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦିନେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାରେ ରାତିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମୁକ୍ତ ଓ ବର୍ଷା ଜଳ ସମାନ। ଗରମ ଜଳ ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସ, ଚର୍ବି, ବାୟୁ, କଫ ଦୂର କରେ; ଉବା ଜଳ ଶୀତ ଓ ତିନି ଦୋଷ ନାଶକ, କିନ୍ତୁ ଥିବା ଜଳ କ୍ଷତିକାରକ। ଗାଈ ଦୁଧ ବାୟୁ-ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଭାରି, ଓଜସ୍ବର୍ଦ୍ଧକ; ମହିଷୀ ଦୁଧ ଅଧିକ ଭାରି ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ନାଶକ। ଛାଗଳୀ ଦୁଧ ରକ୍ତାତିସାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସ, କଫ ନାଶକ; ଚକ୍ଷୁସ୍ଥ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପୋଷକ ଓ ରକ୍ତପ୍ରସ୍ରାବରେ ଉପକାରୀ। ଦହି ବାୟୁ ଶାମକ ଓ ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ, କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ-କଫ ବଢ଼ାଏ; ମଟ୍ଠା ଓ ତକ୍ର ଦୋଷ ନାଶକ ଓ ନାଡ଼ୀ ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ। ନୂତନ ମଖନ ଅନ୍ତ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ବେଦନା ଦୂର କରେ; ପୁରୁଣା ମଖନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଭାରି ଓ ଚର୍ମରୋଗକାରୀ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ତକ୍ରକୁ ଅନ୍ତ୍ର ଦୋଷ, ଶୋଫ, ଅର୍ଶ, ପାଣ୍ଡୁ, ଅତିସାର, ଉଦର ଗଠାନ ଓ ତିନି ଦୋଷ ନାଶକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଘିଅ ଚେତନାବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ମିଠା, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ନାଶକ; ଗାଈ ଘିଅ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁସ୍ଥ, ଯଥାବିଧି ତିଆରି କଲେ ତିନି ଦୋଷ ନାଶକ।