ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ । ସେଉଁଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଶାସନ ଦେଇ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁର ପଥରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଚିକିତ୍ସକ, ବନ୍ଧୁ ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଭାବିବା କିମ୍ବା ଅତି ଆସକ୍ତି ରଖିବା, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅପୟ ନିଶ୍ଚିତ । ଏହିପରି, ଯଦି କାହାର ଗୋଡ଼ ଗିଟି, ଘୁଁଡି, କପାଳ, ଜହ୍ନ୍ୱା, କିମ୍ବା ଗାଳ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତିକଟ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଯଦି କାହାର ବାମ ଚକୁ ଅତି ଭିତରକୁ ଲୁଚିଯାଏ, ଜିହ୍ବା କଳା ହୋଇଯାଏ, ନାକ ବିକୃତ, ଠୋଠ କଳା ଏବଂ ବିସ୍ଥାପିତ, ମୁଁହ କଳା ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—"ମୁଁ ଏବେ ଉପକୃତି ଓ ଅନୁପାନର ନିୟମ ଏବଂ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଉପକାରୀ କିମ୍ବା କ୍ଷତିକାରକ, ତାହା ବିସ୍ତୃତ କରି କହିବି । ଲାଲ ଚାଉଳ ତିନି ଦୋଷ (ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ) ନିବାରଣ କରେ, ତିର୍ଷ୍ଣା ନିବାରଣ ଓ ଶରୀରରେ ବସା ଜମିବାକୁ ରୋକେ । ମହାଶାଳି ଚାଉଳ ବହୁତ ପୋଷକ, କଳମ ଚାଉଳ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ, ଏହା ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଏବଂ ଧଳା ଷଷ୍ଟିକା ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ତିନି ଦୋଷ ଶାନ୍ତ କରେ । ଶ୍ୟାମାକ ଚାଉଳ ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ବାତ ବଢ଼ାଏ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ; ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନିବାରା ଓ କୋରଡୂଷ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗୁଣ ଥାଏ । ଯବ ବ୍ୟବହାରରେ ଶୀତଳ ଏବଂ ଏକଥର ଶୀତଳ ହେଲେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ, ଏହା ପୋଷକ, ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଓ ମିଠା; ଗହୁଁ ବାତ ନାଶ କରେ । ମୁଙ୍ଗ ଶିତ, ମିଠା, ହଲୁକା, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ; ମାଷ ବହୁତ ପୋଷକ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଭାରୀ ଏବଂ ପିତ୍ତ-କଫ ନିବାରଣ କରେ । ରାଜମାଷ ଶକ୍ତିଦାୟକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ବାତ ରୋଗ ନିବାରଣ କରେ; କୁଳଥ କୁହାଡ଼ି, ହିକ୍କା, ହୃଦ୍ରୋଗ, କଫ, ଗଠା, ବାତ ଦୂର କରେ । ମକୁଷ୍ଠକ ଶୀତଳ, ବନ୍ଧକାରୀ, ରକ୍ତପିତ, ଜ୍ୱର ଓ ମଦ ଦୂର କରେ; ଚଣା ବାତ ବଢ଼ାଏ, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ନିବାରଣ କରେ । ମସୁର ମିଠା, ଶୀତଳ, ବନ୍ଧକାରୀ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ; କଳାୟ ଏହି ସବୁ ଗୁଣରେ ଭରପୂର ଓ ବାତ ବଢ଼ାଏ । ଆଙ୍କୀ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ ଏବଂ ଶୁକ୍ର ବଢ଼ାଏ; ଅତସୀ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ; ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କଫ ଓ ବାତ ଦୂର କରେ । ତିଳ ଲୁଣା, ମିଠା, ତେଲିଆ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଉଷ୍ଣ ଓ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ; ବିଭିନ୍ନ ଧାନ୍ୟ ଶୁଷ୍କ, ଶୀତଳ, ଶକ୍ତି କମାଏ । ଚିତ୍ରକ, ଏଙ୍ଗୁଡ଼ି, ନାଳିକା, ପିପ୍ପଳୀ, ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଚବ୍ୟା, ଚରଣ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ତରକାରୀ, କାଶମର୍ଦକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ବିଳ୍ୱ ଓ ସମାନ ଫଳ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ, କୀଟ ନାଶ କରେ, ହଲୁକା ଓ ଦୀପନ; ବର୍ଷା ଓ ରବିର ତଳେ ବାତ-କଫ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ । ଏହିପରି, ଏରଣ୍ଡ, କାକମାଚି ତିତିକ୍ତ ଓ ତିନି ଦୋଷ ନିବାରଣ କରେ; ଚାଞ୍ଗେରୀ କଫ ବାତ ଦୂର କରେ, ସୋରିସ ଦୂଷ୍ୟମାନ ଦୋଷ ନାଶ କରେ । କଉସ୍ମସୁମ୍ଭ ଓ ରାଜିକା ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ; ନାଡିଚ କଫ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ; କାକୁଡ଼ି ମିଠା ଓ ଶୀତଳ । ପଦ୍ମପତ୍ର ଓ ତ୍ରିପୁଟା ଦୋଷ ଦୂର କରେ, ତ୍ରିପୁଟା ବାତ ବଢ଼ାଏ; ବାସ୍ତୁକ ଲୁଣ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ, ଉତ୍ତେଜକ । ତଣ୍ଡୁକୀ, ବିପହରା, ପାଳଙ୍କିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଳ ତରକାରୀ ଦୋଷ ବଢ଼ାଏ ଓ ଶରୀର କ୍ଷୟ କରେ; ରନ୍ଧା ହେଲେ ବାତ କଫ ବଢ଼ାଏ । ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରନ୍ଧିଲେ ଦୋଷ ଦୂର କରେ ଓ କଣ୍ଠ ଶାନ୍ତ କରେ; କର୍କଟକ, ବାର୍ତାକ, ପଦୋଲ, କାରବେଲ୍ଲକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । କୁସ୍ମାଣ୍ଡ ଚର୍ମ ରୋଗ, ମୁତ୍ର ଦୋଷ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଦୂର କରେ; ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ, ମୁତ୍ରାଶୟ ପରିଷ୍କାର କରେ । କଲିଙ୍ଗ ଓ ଆଳବୁନୀ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ, ବାତ ବଢ଼ାଏ; ତ୍ରପୁଷ ଓ ଉର୍ବାରୁକ ବାତ କଫ ଶାନ୍ତ କରେ, ପିତ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ବୃକ୍ଷାମ୍ଲ କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ଜମ୍ବୀର କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ଦାଡିମ୍ବ ବାତ ନିବାରଣ କରେ ଓ ବନ୍ଧକାରୀ; ନାଗରଙ୍ଗ ଫଳ ଭାରୀ । କେଶର ଓ ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ଦୀପନ, କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ମାଷ ବାତ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ, ତେଲିଆ, ଉଷ୍ଣ ଓ ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ । ସରମାମ୍ଳକ ଭୃଷ୍ୟ, ମିଠା, ଶୁଭ, ଏବଂ ଖଟା ଦେଇଥାଏ; ହରୀତକି ଗୁଣବାନ୍, ଅମୃତ ସମାନ, ଭୋଜନ ପରେ ରୁଚି ବଢ଼ାଏ । ଷ୍ଟ୍ରଂସନୀ କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ଅକ୍ଷ ତିନି ଦୋଷ ନିବାରଣ କରେ; ଟିଣ୍ଟିଡି ଫଳ ଖଟା, ବାତ କଫ ଦୂର କରେ, ଲାକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଲକ୍ଷାନ୍ତକ । ଲକୁଚ ଦୋଷକାରକ ଓ ମିଠା; ବକୁଳ କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ବୀଜପୂରକ ଉଦର ଫୁଲା, ବାତ, କଫ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଦୂର କରେ । କପିଥ ବନ୍ଧକାରୀ, ଦୋଷ ନାଶକ, ପାକା ଭାରୀ ଓ ବିଷନାଶକ; କଚ୍ଚା କଫ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, ପୁରାପାକା ହେଲେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ । ପାକା ଆମ୍ବ ବାତ, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ବର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ; ଜାମ୍ବ ଭାତ, କଫ, ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ବନ୍ଧକାରୀ ଓ କଷ୍ଠାର ହେଉଛି । ଟିଣ୍ଡୁକ କଫ ବାତ ଦୂର କରେ; ବଡର ବାତ, ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ; ବିଳ୍ୱ ବନ୍ଧକାରୀ ଓ ବାତକାରକ; ପ୍ରିୟାଳ ବାତ ନିବାରଣ କରେ । ରାଜାଦନ ଫଳ, ମୋଚା, ପନସ, ନଡ଼ିଆ ଶୁକ୍ର ଓ ମାଂସ ବଢ଼ାଏ, ମିଠା, ତେଲିଆ, ଭାରୀ । ଦ୍ରାକ୍ଷା, ମଧୂକ, ଖଜୁରି ଓ କୁମୁଦ ରକ୍ତ ଦୋଷ ଓ ବାତ ନିବାରଣ କରେ; ପାକା ମାଗଧୀ ମିଠା, ଉତ୍ତମ, ଶ୍ୱାସ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ । ତାଜା ଅଦା ରୁଚିକର, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଅଗ୍ନିଦୀପକ ଓ କଫ-ବାତ ଦୂର କରେ; ଶୁଖିଲା ଅଦା, କଳିମରିଚ, ଲଂଗ ମଧ୍ୟ କଫ ବାତ ନିବାରଣ କରେ । କଳିମରିଚ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଶକ୍ତିଦାୟକ ନୁହେଁ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉଦର ଗଠା ଓ ବେଦନା ଦୂର କରେ; ହିଂ ନାମକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାତ ଓ କଫ ଦୂର କରେ । ଅଜୱାଇନ, ଧନିଆ, ଜିରା ବାତ ଓ କଫ ଦୂର କରିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଚକ୍ଷୁ ଉପକାରୀ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ତିନି ଦୋଷ ନିବାରଣ କରେ ।