ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ରୁଷି ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେହର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝାଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ, କମ୍ ଚୁଲି, ଅସ୍ଥିର ମନ, ବେଶି କଥା କହିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳାଚଳ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବାତ ଧାତୁ ସ୍ୱଭାବର। ଯେଉଁମାନେ ଅପକ୍କ କେଶ, ଫରସା ଚାମଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ପରିଶ୍ରମ, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତ୍ତ ସ୍ୱଭାବର। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚଳ ମନ, ମୃଦୁ ସ୍ୱର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର କଥା କହନ୍ତି, ମୃଦୁ କେଶର ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାଣି କିମ୍ବା ପଥର ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କଫ ସ୍ୱଭାବର। ଯେଉଁଠି ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଧାତୁର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ଯେଉଁ ଧାତୁ ପ୍ରମୁଖ, ସେଇ ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ। ଏହାପରେ ରୁଷି କହିଲେ, ଜଠରାଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାର—ଦୁର୍ବଳ, ତୀବ୍ର, ଅନିୟମିତ ଓ ସମ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ—ସମ ଅଗ୍ନିର ରକ୍ଷା କରିବା, ଅନିୟମିତ ଅଗ୍ନିରେ ବାତ ଶାନ୍ତି, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ ଅଗ୍ନିରେ କଫ ଶୁଧ୍ଧି। ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଗୁରୁତ୍ୱ, ତିକ୍ତତା ଓ ଅବରୋଧ, ଏହିମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର। ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରୁ ବହୁତ ରୋଗ ହୁଏ—କ୍ଲେଷ, ହୃଦଯନ୍ତ୍ରଣା ଇତ୍ୟାଦି; ଏହିଅବସ୍ଥାରେ ବକା, ଲୁଣ ଓ ପାଣି ସହିତ ବମି କରିବା ଉଚିତ। ତିକ୍ତତାରୁ ଶୁକ୍ର ହାନି, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରୁଣି, ଅଚେତନ ଓ ତିରିକ୍ତ ପିପାସା ହୁଏ; ଏଠାରେ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ପିଇବା ଓ ବାତ ଶାନ୍ତି ଔଷଧ ଦେବା ସୁପାତ୍ର। ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଅପଥ୍ୟ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିକାରରେ ଦିନେ ଶୟନ ଏବଂ ଉପବାସ ଉଚିତ। କୋଳିକ ଓ ଗୁଦାଶୟ ଶୋଥ ଯେଉଁଠି ମଳମୁତ୍ର ଅବରୋଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱେଦନ ଓ ଲୁଣପାଣି ପାନ କରି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। କଫ, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା ବାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱ, ତିକ୍ତତା ଓ ଅବରୋଧରେ ହିଙ୍ଗ, ବିଦ ଲୁଣ ଓ ପିପ୍ପଳି ଦ୍ୱାରା ଉଦର ମସାଜ କରିବା ଉଚିତ। ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଦିନେ ଶୟନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟରେ ଅନେକ ରୋଗ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏଡ଼ିବା ଦରକାର। ଭୋଜନ ପରେ ଉଷ୍ଣ ପାଣି ଓ ମଧୁ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ; ଦୁଧ ସାଧାରଣତଃ ମୂଳା, ଦହି କିମ୍ବା ମାଛ ସହ ମିଶିଲେ ହଜମ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିଳ୍ବ, ଶୋଣା, ଗମ୍ଭାରୀ, ପାଟଳା, ଗଣିକାରିକା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୂଳ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ ଓ କଫ-ବାତ ନାଶ କରେ। ଶାଲପର୍ଣ୍ଣ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୃହତୀ ଓ ଗୋକ୍ଷୁର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲଘୁମୂଳ ବାତ-ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ ଓ ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦଶମୂଳ ଜ୍ୱର ନିବାରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଏହା କାଶ, ଶ୍ୱାସ, ଅଲସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନାରେ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ତେଲ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱେଦନ ଓ ମସାଜ କରି କେଶପାତନ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଖୋଲା ପାଣି ଚାରି ଗୁଣା ଏବଂ ପାଦ ମସାଜରେ ମଧ୍ୟ ଏତେଇ ପ୍ରମାଣ ଦେଇବା ଉଚିତ। ତେଲ ଓ ଦୁଧ ସମ ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ତେଲର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେବା ଦରକାର; ଏହି ମିଶ୍ରଣ ବେଧନ ଓ ମୁଖପାନରେ ସମ ପ୍ରମାଣ, ମସାଜରେ ଦ୍ରଢ଼, ନାସ୍ୟରେ ମୃଦୁ ଓ ଅନୁକୂଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନେଇ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ବିକୃତ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ବୈଦ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅତି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଯଦି ଗୋଡ଼, ହାତ, କପାଳ, ମଣ୍ଡିବା କିମ୍ବା ଗଣ୍ଡ ଅସ୍ଥାନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ। ଯଦି ବାମ ଚକୁ ଧସିଯାଏ, ଜିଭ କଳା, ନାକ ବିକୃତ, ଓଠ କଳା ଓ ଅସ୍ଥାନ, ମୁଁହ କଳା ହୁଏ, ତେଣୁ ଏଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନୁପାନ ବିଷୟରେ କଥାହେବି। ଲାଲ ଚାଉଳ ତିନି ଦୋଷ ନଶ କରେ, ତିରିକ୍ତ ପିପାସା ନିବାରଣ, ଏବଂ ଚର୍ବି ଜମିବା ରୋକେ। ମହାଶାଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ; କଲମା ଚାଉଳ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତି, ଏହା ଶୀତଳ, ଗୁରୁ ଓ ଧଳା ଷଷ୍ଟିକା ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ତିନି ଦୋଷ ନିବାରଣ କରେ। ଶ୍ୟାମାକ ଶୁଷ୍କ, ରୂଖା, ବାତବର୍ଦ୍ଧକ, କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ; ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନିବାରା, କୋରଡୂଷ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଯେଉଁଠି ବାର୍ଲି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏହା କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ, ଶୀତଳ, ଗୁରୁ, ମଧୁର ଓ ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ; ଗହୁଁ ବାତ ନାଶ କରେ। ମୁଡ଼ ମଧୁର, କଷାୟ, ହଳକା, କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ; ମାଷ ଅତିଶୟ ପୋଷକ, ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ, ଗୁରୁ, ପିତ୍ତ-କଫ ନାଶକ। ରାଜମାଷ ଶକ୍ତିଦାୟକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ ଓ ବାତ ଶାନ୍ତି କରେ; କୁଳଥ ଶ୍ୱାସ, ହିଚକି, ହୃଦ୍ରୋଗ, କଫ, ଗୁଦାଶୟ ଓ ବାତ ନାଶ କରେ। ମକୁଷ୍ଠକ ଶୀତଳ, ବନ୍ଧନକାରୀ, ରକ୍ତପିତ, ଜ୍ୱର ଓ ମୃଗୀ ନିବାରଣ କରେ; ଚଣା ବାତବର୍ଦ୍ଧକ, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ, ପିତ୍ତ ନିବାରଣ କରେ। ମସୂର ମଧୁର, ଶୀତଳ, ବନ୍ଧନକାରୀ, କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ; କଳାୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ବାତବର୍ଦ୍ଧକ। ଆଙ୍କୀ କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ ଓ ଶୁକ୍ରବୃଦ୍ଧିକାରୀ; ଅତସୀ ପିତ୍ତବର୍ଦ୍ଧକ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କଫ-ବାତ ନାଶକ। ତିଳ ଲୁଣା, ମଧୁର, ତେଲିଆ, ପୋଷକ, ଉଷ୍ଣ, ପିତ୍ତବର୍ଦ୍ଧକ; ବିଭିନ୍ନ ଧାନ୍ୟ ରୂଖା, ଶୀତଳ, ଶକ୍ତିହୀନ କରେ। ଚିତ୍ରକ, ଏଙ୍ଗୁଡି, ନାଳିକା, ପିପ୍ପଳୀ, ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଚବ୍ୟା, ଚରଣ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ତରକାରୀ, କାଶମର୍ଦକ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ବିଳ୍ବ ଓ ସମାନ ଫଳ କଫ-ପିତ୍ତ ନିବାରଣ, କୀଟ ନାଶ, ହଳକା ଓ ଜଠରାଗ୍ନିଦୀପ୍ତିକାରୀ; ବର୍ଷା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସୂର୍ୟ ତଳେ ବାତ-କଫ ନାଶ କରେ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ହଟାଏ।