ଏକ ପବିତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ଆୟୁର୍ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଉଛି । ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଳ ଭାଗ ହେଉଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜେ, ଯାହା ରସ, ଗୁଣ, ଓ ପାଚାତ୍ ପ୍ରଭାବର ସ୍ଥାୟୀ ଆଧାର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଦ୍ରବ୍ୟ ରସ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରି ନିଜେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ଆଧାର ହେଉଛି । ଗୁଣ ତିନି ପ୍ରକାର—ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ଓ ଲବଣ; ରସ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସ ଅଧିକ । ଚିକିତ୍ସାର ଚାରିଟି ଅଂଗ ଅଛି—ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ, ଓ ସେବକ; ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଏକ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ସେଉଁଥିରେ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ । ଚିକିତ୍ସା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅଞ୍ଚଳ, ଋତୁ, ବୟସ, ଜଠରାଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଶରୀର, ମନ, ଶକ୍ତି, ଓ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର । ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସାଧାରଣ ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ; ଶିଶୁ ବୟସ ଶୋଳେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଧ୍ୟ ବୟସ ସତରେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ତା’ପରେ ବୃଦ୍ଧ ବୟସ । ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ଓ ବାୟୁ ସାଧାରଣତଃ ଏକାଉଁ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧ ବୟସରେ ଚିକିତ୍ସା କ୍ଷାର, ଅଗ୍ନି, ଓ ଶସ୍ତ୍ର ବିନା କରାଯାଏ । ଦେହ ଶୁଷ୍କ ଅଟିବାରେ ପୋଷକ ଚିକିତ୍ସା, ଦେହ ଅଧିକ ମୋଟା ହେଲେ ହ୍ରସ୍ତ ଚିକିତ୍ସା, ମଧ୍ୟମ ଦେହ ଥିଲେ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ । ଶକ୍ତିକୁ ଅଟୁଟତା, ଅଭ୍ୟାସ, ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ, ସଶକ୍ତ, ଓ ଅତି ସାହସୀ । ଯଦି ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ବିପରୀତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ନିଜ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହାକୁ ସମତା ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ । ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ଶ୍ଲେଷ୍ମା ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ପ୍ରକୃତି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ, କିମ୍ବା ସମତା ଖାଦ୍ୟରେ ଶିଶୁର ପ୍ରକୃତି ଏହି ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଲୋକ ଶୁଷ୍କ, ତନୁ, କମ୍ କେଶ, ଅସ୍ଥିର ମନ, ବହୁ କଥା କୁହିବାକୁ ଭଲପାଏ, ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳଚଳା ଦେଖେ, ସେ ବାୟୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଟି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଗ୍ରଜତା ଚୁଲ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚର୍ମ, ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏ, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତିର । ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଶ୍ଚଳ ମନ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର, ଚମକଦାର କେଶ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଳ କିମ୍ବା ପଥର ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ପ୍ରକୃତିର । ଯଦି ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେ ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତିର; କିନ୍ତୁ ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ । ଜଠରାଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାର—ଦୁର୍ବଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅସ୍ଥିର, ଓ ସମ; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକୃତି ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ସମତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସମ ଜଠରାଗ୍ନିରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର; ଅସ୍ଥିର ଅଗ୍ନିରେ ବାୟୁକୁ ଦମନ କରିବା; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ନିରେ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ; ଦୁର୍ବଳ ଅଗ୍ନିରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଶୋଧନ । ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭାରି, ଅମ୍ଳ, ଓ ବାଧା; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର । ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶୁଚିକା, ହୃଦୟ ଶ୍ରମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବକା, ଲୁଣ, ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବମି କରାଯିବା ଉଚିତ । ଅମ୍ଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ହ୍ରସ୍ତ, ଚକ୍କର, ଅଚେତନ, ଓ ତୃଷ୍ଣା ହୁଏ; ଏଥିରେ ଢିକି ଜଳ ପିବା ଓ ବାୟୁ ଉପଚାର କରାଯିବା ଉଚିତ । ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ଭାରି, ଓ ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗରେ ଦିନେ ଘୁମ ରହିବା ଓ ଉପବାସ ରଖିବା ଦରକାର । ପେଟ ଶୁଳ ଓ ଅନ୍ତ୍ର ଗଠ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁତ୍ର ଓ ପୂତ୍ର ରୋକାଯାଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ୱେଦନ ଓ ଲୁଣ ଜଳ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ଉପଚାର କରାଯିବା ଉଚିତ । ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ଭାରି, ଅମ୍ଳ, ଓ ବାଧାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହିଂଗ, କଳା ଲୁଣ, ଓ ପିପ୍ଳା ଦ୍ୱାରା ପେଟ ଉପରେ ମଲିବା ଉଚିତ । ଦିନେ ଘୁମ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ କରାଯିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଅପାୟ କାରକ ଖାଦ୍ୟ ଅନେକ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର । ପାଚନ ପାଇଁ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଓ ମଧୁ ଉପଯୋଗୀ; ଦୁଧ ସାଧାରଣତଃ ମୂଳା, ଦହି, ଓ ମାଛ ସହିତ ମିଶି ନାହିଁ । ବିଳ୍ବ, ଶୋଣା, ଗମ୍ଭାରୀ, ପାଟଳା, ଗଣିକାରିକା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହା ମୂଳ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଜ୍ୱଳନ କରେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଶାଳପର୍ଣା, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣା, ବୃହତୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଓ ଗୋକ୍ଷୁର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉପମୂଳ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଦଶଶୂଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଏକତ୍ର ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ଜ୍ୱର ନିବାରଣ କରେ; କାଶ, ଶ୍ୱାସ, ଅଳସ୍ୟ, ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଉପଯୋଗୀ । ଏହି ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱେଦନ କରିବା ଓ ତେଲ ଲଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ଅଲୋପେସିଆ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଡିକୋକ୍ସନ ଜଳ ଚାରି ଗୁଣ ହେବା ଦରକାର, ଏହିପରି ଚାରି ଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ଚରଣ ଉପରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । ତେଲ ଓ ଦୁଧ ସମ ଭାଗ, ତେଲର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲେପ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଔଷଧ ସହିତ ରନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ବସ୍ତି ଓ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ଦେବାରେ ସମ ଭାଗ; ମସାଜ ଦ୍ୱାରା ଦେବାରେ କଠିନ, ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ଦେବାରେ ମୃଦୁ, ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର । ଯେଉଁ ଲୋକ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅଟୁଟ, ସେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅଟି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଯେଉଁ ଲୋକ ବୈଦ୍ୟ, ମିତ୍ର, ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁତା କରେ, କିମ୍ବା ଅତି ଆସକ୍ତି ରଖେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ପଡ଼େ । ଯଦି ଗୋଡ଼, ଘୁଣ୍ଟି, କପାଳ, ଜବା, କିମ୍ବା ଗଲା ବିକୃତ ହୁଏ, ସେ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ ହାରାଇବେ । ଯଦି ବାମ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଜିଭ କଳା, ନାକ ବିକୃତ, ଓଠ କଳା ଓ ବିକୃତ, ମୁଖ କଳା, ସେ ଲୋକର ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।