ଏକ ଦିନ, ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହେଇ ଶରୀର ଓ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଶରୀରରେ କଫ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଶାନ୍ତି, ଅସନ୍ତୋଷ, ଫୁଲିବା ଓ ଚିପ୍ଚିପା ଭାବ, ଖିଲିବା, ଉନ୍ମାଦ ଓ ଅଲସ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଦୁଇ ଡୋଷ ଯୋଗ ହେଲେ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣ ଦେଖି ରୋଗ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ଯଦି ତିନି ଡୋଷ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସାନ୍ନିପାତିକ ରୋଗ ହୁଏ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, “ଶରୀର ହେଉଛି ଡୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଧାର; ଏମାନଙ୍କର ସମତୁଳନ ହେଉଛି ଆରୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହେଉଛି ରୋଗ। ଶରୀରରେ ଷଡ୍ଧାତୁ—ବସା, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଶୁକ୍ର; ତିନି ଡୋଷ—ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ; ଏବଂ ମଳ—ବିସ୍ଥା, ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଳ। ବାତ ହେଉଛି ଶୀତଳ, ହାଲୁକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶବ୍ଦ ହରାଇବା, ସ୍ଥିର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପିତ୍ତ ହେଉଛି ତିକ୍ତ, ଖଟ୍ଟା, ଉଷ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଏହି ରୋଗର କାରଣ। କଫ ହେଉଛି ମିଠା, ଲୁଣ, ଚିପ୍ଚିପା, ଭାରି ଓ ବହୁତ ଚିପ୍ଚିପା। ବାତ ରେକ୍ଟମ ଓ କଟିରେ, ପିତ୍ତ କୋଲନରେ, କଫ ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଅଞ୍ଚଳ, ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡର ଯୋଡରେ ବସିଥାଏ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ତିକ୍ତ, କଟୁ, କସ୍ତ ରସ ବାତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ତିକ୍ତ, ଖଟ୍ଟା, ଲୁଣ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ମିଠା, ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣ କଫକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ରସଗୁଡିକ ଉଲ୍ଟା କ୍ରିୟା କଲେ ଡୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶମନ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଦେଉଥାଏ। ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଓ ଧାତୁ ଉନ୍ନତି କରେ; ଖଟ୍ଟା ରସ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ପାଚନ ଉନ୍ନତି କରେ। ବିତ୍ତ ରସ ପାଚନ କ୍ରିୟା କରେ, ଜ୍ୱର ଓ ପିପାସା ଦୂର କରେ, ଶୁଧ୍ଧି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦିଏ। କସ୍ତ ରସ ପିତ୍ତ ଶମନ, ଖରଚ, ସଂକୋଚ, ଶୋଷଣ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦିଏ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, “ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି ରସ, ଗୁଣ, ବିପାକର ଆଧାର; ଏହା ରସର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସ୍ଥିର ରହେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୀଘ୍ର ଆଧାର। ଗୁଣ ହେଉଛି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣ; ବିପାକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଓ ବିଶେଷ କରି ତିକ୍ତ। ଚିକିତ୍ସାର ଚାରି ଅଙ୍ଗ—ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ, ଓ ଉପଚାରକ; କୌଣସି ଏକ ଉଲ୍ଟା ହେଲେ ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ, “ଅଞ୍ଚଳ, ଋତୁ, ବୟସ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଶରୀର, ମନ, ଶକ୍ତି, ଓ ରୋଗ ଅବସ୍ଥା ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ମିଶ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ‘ସାଧାରଣ’ ଏବଂ ବୟସ ଭିନ୍ନ—ଶିଶୁ ଶୋଳ, ମଧ୍ୟ ବୟସ ସତର, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା। କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରମରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କ୍ଷାର, ଅଗ୍ନି, ଶସ୍ତ୍ର ବିନା ଚିକିତ୍ସା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “କ୍ଷୀଣଙ୍କୁ ବୃହତ୍ଥା ଚିକିତ୍ସା, ସ୍ଥୂଳଙ୍କୁ ଶୋଧନ, ମଧ୍ୟମ ଶରୀର ଧାରଣକୁ ରକ୍ଷା—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀର। ଶକ୍ତି ଦୃଢତା, ଅଭ୍ୟାସ, ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୃଢ ସ୍ୱଭାବ। ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଉଲ୍ଟା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହିଥାଏ, ଏହା ହେଉଛି ସମତୁଳନ ଅବସ୍ଥା। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଗର୍ଭିଣୀ ମହିଳା କଫ ବୃଦ୍ଧି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ କଫ ପ୍ରକୃତି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ବାତ କିମ୍ବା ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଶିଶୁ ହୁଏ, ଏବଂ ସମତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ ଶିଶୁ ସମ ପ୍ରକୃତି ହୁଏ। ଯିଏ କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ, କମ କେଶ, ଅସ୍ଥିର ମନ, ବହୁ କଥା କୁହୁଥିବା, ଓ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଗତି ଦେଖୁଥିବା, ସେ ବାତ ପ୍ରକୃତି। ଯିଏ ଅପୂର୍ବ ପକା କେଶ, ଧଳା ଚର୍ମ, ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରତା, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଓ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖୁଥିବା, ସେ ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତି। ଯିଏ ସ୍ଥିର ମନ, ମୃଦୁ କଥା, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର, ସ୍ମୂଥ କେଶ, ଓ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଜଳ କିମ୍ବା ପଥର ଦେଖୁଥିବା, ସେ କଫ ପ୍ରକୃତି। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଡୋଷ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତି, ଯଦି ଏକ ଡୋଷ ଅଧିକ ହେଉଛି ତାହା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତି। ଅଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାର—କ୍ଷୀଣ, ତୀବ୍ର, ଅନିୟମିତ, ସମ; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକୃତି କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ କିମ୍ବା ସମତୁଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମାଗ୍ନିରେ ରକ୍ଷା, ଅନିୟମିତରେ ବାତ ଶମନ, ତୀବ୍ରରେ ପିତ୍ତ ନିବାରଣ, କ୍ଷୀଣରେ କଫ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହି ଲକ୍ଷଣ—ଭାରି, ଖଟ୍ଟା, ଅବରୋଧ, ଏବଂ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର। ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରୁ କଲେରା, ହୃଦୟ କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବକା, ଲୁଣ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବମି କରିବା ଉଚିତ। ଖଟ୍ଟା ଅବସ୍ଥାରୁ ଶୁକ୍ର ହ୍ରାସ, ଚକ୍କର, ଅଚେତନ ଓ ପିପାସା ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୀତଳ ଜଳ ପିବା ଓ ବାତ ଶମନ ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ। ଅସ୍ଥି ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ଭାରି, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ରୋଗରେ ଦିନ ଶୟନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଓ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ପେଟ ମନ୍ଦ, ଅନ୍ତ୍ର ଗଠା, ମୁତ୍ର ଓ ବିସ୍ଥା ଅବରୋଧରେ ଶୋଧନ ଓ ଲୁଣ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ଦ୍ୱାରା ଭାରି, ଖଟ୍ଟା, ଅବରୋଧ ହେଲେ ହିଙ୍ଗ, କଳା ଲୁଣ, ଲଙ୍ଗ ମରିଚ ଦ୍ୱାରା ପେଟ ମସାଇବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଦିନ ଶୟନ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦୂର କରେ; ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଅନେକ ରୋଗ ଦେଉଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଓ ମଧୁ ଚିକିତ୍ସାରେ ଉତ୍ତମ; ଦୁଧ ସାଧାରଣତଃ ମୂଳି, ଦହି, ମାଛ ସହିତ ମିଳେନାହିଁ। ବିଳ୍ବ, ଶୋଣା, ଗମ୍ଭାରୀ, ପାଟଲା, ଗଣିକାରିକା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୂଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ, କଫ ଓ ବାତ ଦୂର କରେ। ଶାଳପର୍ଣ୍ଣ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ବୃହତୀ, ଓ ଗୋକ୍ଷୁର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅନୁମୂଳ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦଶମୂଳ ଜ୍ୱର, କଫ, ଶ୍ୱାସ, ଅଲସ୍ୟ, ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନରେ ଉତ୍ତମ। ଏହି ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ, ମସାଇବା, ଚର୍ମ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ଡିକୋକ୍ସନ ଜଳ ଚାରି ଗୁଣା, ପାଦ ଉପଚାରରେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣା।