ଏକ ସମୟରେ ଆୟୁର୍ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନରେ, ଶରୀରର ତିନି ଦୋଷ—ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ—ବିଷୟରେ ବିଶଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ନିଜସ୍ୱ ଅବସ୍ଥା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାନ୍ତି। ବାତ ଦୋଷ ତୀବ୍ର ହେଉଥିବା କାରଣ ହେଉଛି ତିକ୍ତ, କଟୁ, କଷା, ଖଟା, ଶୁଷ୍କ ଓ ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ; ଏହା ସହିତ ଚିନ୍ତା, ଯୌନ କ୍ରିୟା, ଅତି ଅଭ୍ୟାସ, ଭୟ, ଶୋକ ଓ ଅନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଦୋଷକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଚିତ୍କର କରିବା, ଅତି ଭାରୀ ଉପରେ ଶରୀର ଚାପ, ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଅତି ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବାତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ବିଶେଷ କରି ବାତାସ ଚଳିଥିବାବେଳେ, ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ପରେ ଓ ଦିନର ଶେଷ ଦିନ୍ସି। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା କାରଣ ହେଉଛି ତୀବ୍ର ତାପ, ଖଟା, ଲୁଣ, କଷା, କଟୁ ଓ ଅପାଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ; ଅତି ତାପ, ଅଗ୍ନି, ଦୁଃଖ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ପିତ୍ତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଦହିବା ବେଳେ, ଖାଦ୍ୟ ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ବଦଳ ଶେଷ ହେଲେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟରାତିରେ ଶରୀରରେ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। କଫ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ, ତେଲିଆ, ଭାରି ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ନୂତନ ଚାଉଳ, ଲେଇ ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ ଓ ମାଂସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ। ଅଭ୍ୟାସ ନ ହେବା, ଦିନରେ ଶୁଇବା, ଶୟନ ଓ ଆସନର ସୁଖ ଓ ସମାନ୍ତର ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଖାଦ୍ୟ ପରେ ଓ ବସନ୍ତରେ କଫ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ବାତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଶରୀରରେ କଠୋରତା, ସଂକୋଚ, ଅବରୋଧ, ଅନୁଭୂତି ହୀନତା, କୁଏଁ ଦାନା, ଜଡ଼ା ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ। ଚାମର ଅନ୍ଧକାର, ଅଙ୍ଗ ବିଭାଜନ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଅତି ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ବାତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଦହିବା, ତାପ, ପାଦ ଭିଜିବା, ଲାଲି, କ୍ଲାନ୍ତି, ତୀକ୍ତତା, ଖଟା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ପଶିନା, ମୃଚ୍ଛା, ଅତି ପିପାସା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଚାମର ପୀତତା, ହରିତତା ଓ ଦିଗର ଲକ୍ଷଣ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଚିହ୍ନ। କଫ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଶରୀର ଶାନ୍ତ, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଭାରି ଓ ତେଲିଆ, ଫୁଲିବା, ଖୁଜିଲା, ଅନ୍ଦ୍ରିଆ ଓ ଜଡ଼ା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଦୋଷ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦୁଇଟି ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଦୁଇ ଦୋଷ ଉପରେ ଆଧାରିତ ରୋଗ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା; ଯଦି ତିନି ଦୋଷ ଏକାସାଥି ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସନ୍ନିପାତିକ ରୋଗ କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ଦୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଧାର; ଏହାର ସମତୁଳନ ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅସମତୁଳନ ହେଉଛି ରୋଗ। ଧାତୁ ମାନେ ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଓ ଶୁକ୍ର; ଦୋଷ ହେଉଛି ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ; ମଳ ହେଉଛି ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ବାତ ଶୀତଳ, ହଳକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, କଣ୍ଠ ହରଣ କରେ, ସ୍ଥିର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପିତ୍ତ ଖଟା, କଟୁ, ତାପ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ରୋଗକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; କଫ ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରି ଓ ଅତି ଲେଇ। ବାତ ଗୁଦ ଓ କଟିରେ ବସିଥାଏ, ପିତ୍ତ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ରରେ, କଫ ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଭାଗ, ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯୋଡ଼ରେ ବସିଥାଏ। କଟୁ, ତିକ୍ତ, କଷା ରସ ବାତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; କଟୁ, ଖଟା, ଲୁଣିଆ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ମିଠା, ତାପ, ଲୁଣିଆ ରସ କଫକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ରସଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ରୋଗୀଙ୍କ ଲାଗି ଶାନ୍ତି, ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କ ଲାଗି ଉପକୃତ। ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁ ଲାଗି ଭଲ ଓ ଧାତୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ଖଟା ରସ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥାଏ ଓ ଜାତ୍ରାର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ। ତିକ୍ତ ରସ ଜାତ୍ରା ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ, ଜ୍ୱର ଓ ପିପାସା ନଷ୍ଟ କରେ, ପ୍ରଶୋଧନ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ; କଷା ରସ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ, ଖୋଇ, ସଂକୋଚ, ଶୋଷଣ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି ରସ, ଗୁଣ ଓ ବିପାକର ମୂଳ ଆଧାର; ରସ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ରହିଥାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୀଘ୍ର ଆଧାର। ଗୁଣ ହେଉଛି ଶୀତ, ତାପ ଓ ଲୁଣିଆ; ରସର ବିପାକ ଦୁଇପ୍ରକାର ଓ ବିଶେଷ କଟୁ। ଚିକିତ୍ସାର ଚାରି ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ ଓ ଉପଚାରକ; ଯଦି କିଛି ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସଫଳତା ମିଳେନି। ଅଞ୍ଚଳ, ଋତୁ, ବୟସ, ଜାତ୍ରା ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଶରୀର, ମନ, ଶକ୍ତି ଓ ରୋଗକୁ ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ମିଶ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ସାଧାରଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା; ଶିଶୁ କାଳ ଶୋଳେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଧ୍ୟବୟସ ସତରେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହା ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା। କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାତ ସାଧାରଣତଃ ଏକାନ୍ତରେ ବିକାଶ ପାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅଲକାଲି, ଅଗ୍ନି ବା ଶସ୍ତ୍ର ବିନା ଚିକିତ୍ସା ଦିଆଯାଏ। କ୍ଷୀଣଙ୍କୁ ପୋଷଣ, ଅତି ଭାରିଙ୍କୁ ଶୋଷଣ, ମଧ୍ୟମ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀର। ଶକ୍ତିକୁ ଦୃଢ଼ତା, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅତି ସାହସି। ଯଦି ନିଜ ପ୍ରକୃତି ସହ ବିପରୀତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଉପଯୋଗ କରି ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଏହାକୁ ସମତୁଳନ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀ କଫ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, କଫ ପ୍ରକୃତି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ବାତ ବା ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ସମତୁଳିତ ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁର ପ୍ରକୃତି ଏହି ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ, ଅଳ୍ପ କେଶ, ଅସ୍ଥିର ମନ, ଅତି କଥା ଭଲପାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳନ ଦେଖେ, ତେବେ ଏହା ବାତ ପ୍ରକୃତି। ଯେଉଁ ଦ୍ରୁତ ଧୂସର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚାମ, ଶୀଘ୍ର ପଶିନା, ଦ୍ରୁତ କ୍ରୋଧ, ଉତ୍ତମ ଧି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖେ, ସେହିଁଠି ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତି। ଯେଉଁ ନିସ୍ଥିର ମନ, ମୃଦୁ କଣ୍ଠ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମନୋହର, ମୃଦୁ କେଶ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଳ ବା ପଥର ଦେଖେ, ସେହିଁଠି କଫ ପ୍ରକୃତି। ଯଦି ଦୁଇ ବା ତିନି ଦୋଷ ଲକ୍ଷଣ ଏକସାଥି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତି; କିନ୍ତୁ ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରକୃତି ମୁଖ୍ୟ। ଜାତ୍ରା ଅଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାର—ଦୁର୍ବଳ, ତୀବ୍ର, ଅସମ, ସମ; କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ସମତୁଳନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।