ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦେବତାଗଣ କହିଲେ, “ଏହି ଶରୀରରେ ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳତା ବା ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ନିୟମିତ ଔଷଧ ଦେଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଠିକ କରାଯାଇପାରେ। ବିଶେଷକରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଏ ଶରୀରର ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତିର ମୂଳ। ଏହି ଦୁଇ ଯଦି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ତେବେ ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯଦି ବାୟୁ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଏହା ତାହାର ନିଜ ଅବସ୍ଥାନରୁ ଚଳିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଠିକ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ଅନେକ ଜଟିଳ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ। ଏପରି ଅବହେଳା କଲେ, ଶରୀରରେ ଫୋଡା, ପ୍ଳୀହା ରୋଗ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଉଦର ଗଠି, ଓ ଅଗ୍ନି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ଦେଖାଦେଏ। ସୁଶ୍ରୁତ, ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଯାହା ମାନବ ଜୀବନ ଓ ରୋଗ ଚିହ୍ନାଇବା ପାଇଁ ଉପକୃତ। ଏହିପରି ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝି, ତାହା ପରେ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ରୋଗର ଔଷଧ ହିସାବରେ ତ୍ରିଫଳାକୁ ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ଗୁଡ଼ ସହ ଦେଲେ ଉପକୃତ ହୁଏ। ତ୍ରିଫଳାକୁ ପିପ୍ପଳୀ ସହ କିମ୍ବା ଏକାକି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଅଥବା ଏହାକୁ ଶତାବରୀ, ଗୁଡୂଚୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହ ମିଶାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ଶତାବରୀ, ଗୁଡୂଚୀ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ମୁଷଲିକା, ବଳା, ପୁନର୍ନଭା, ବୃହତୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଆମଳକ, ବାସକ ବା ଏହାଙ୍କ ରସ, ତ୍ରିଫଳାକୁ ସାତଥର କିମ୍ବା ଏକଥର ପରିଷ୍କୃତ କରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେପରି ଉପଲବ୍ଧ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଲଡୁ, ଗୁଟି, ଘୃତ, ତେଲ କିମ୍ବା କଢ଼ା ଆକାରରେ ଏହି ଔଷଧ ଦେଲେ ଶରୀର ଶୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଏହାର ମାତ୍ରା ଏକ ପଳା, ଅର୍ଧ ପଳା, ଏକ କର୍ଷ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ କର୍ଷ ହୋଇପାରେ। ଏଭଳି ଚିକିତ୍ସାର କାରଣ ବିବର୍ତ୍ତନ ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏହି ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ଏଠି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶକ ଏକ ଚିକିତ୍ସା ସାର କଥା କହୁଛି, ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ, ଏହା ଜୀବ ଜନଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାର। ଫଳ, ତିକ୍ତ, କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଶୁଖିଲା ଓ ସମାନ ଖାଦ୍ୟ, ଚିନ୍ତା, କାମ, ବ୍ୟାୟାମ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଅନିଦ୍ରା—ଏହି ସମସ୍ତରୁ ଶରୀରରେ ବାୟୁ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା, ଅତି ଓଜନ ବାହନ, ଅତି କ୍ରମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତି ଶ୍ରମ—ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁ ବିଶେଷକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଅତି ଗରମ, ଖଟା, ଲୁଣା, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅପଚୟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି ତାପ, ଅଗ୍ନି, ଦୁଃଖ, ମଦ୍ୟପାନ, କ୍ରୋଧ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବଢ଼େ। ଜଳିବା ସମୟ, ଭୋଜନ ପରେ, ଦିନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ମେଘ ଶେଷରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ, ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ପିତ୍ତ ଶରୀରରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣା, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ, ନୂତନ ଚାଉଳ, ଶ୍ଳିଷ୍ମଳ ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ ଓ ମାଂସ—ଏହି ସବୁ ଖାଇଲେ କଫ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ। ବ୍ୟାୟାମ ନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଇବା, ଶଯ୍ୟା ଓ ଆସନର ଆରାମ, ଏପରି ଆନନ୍ଦରୁ ଭୋଜନ ପରେ ଓ ବସନ୍ତରେ କଫ ବଢ଼ିଯାଏ। ଶରୀର ରୂଖା, ସଂକୋଚ, ଅବରୋଧ, ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟତା, କୁଞ୍ଚନ, ଶିଥିଳତା, ଶୁଖିଲାପନି—ଏହି ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ଚର୍ମର ଅନ୍ଧକାର, ଅଙ୍ଗ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି, ଦୁର୍ବଳତା, ଅଧିକ କ୍ଲାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ଶରୀର ଜଳିବା, ତାପ, ପାଦ ଭିଜିବା, ଲାଲି, କ୍ଷୟ, ତୀକ୍ତତା, ଖଟାପନି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଘମ, ମୂର୍ଛା, ଅତି ପିପାସା, ଚକ୍କର ଏବଂ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ହରିତ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯିବା—ଏହି ସବୁ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ଶରୀର ତେଲିଆ, ମିଠା, ଦୀର୍ଘ କ୍ରିୟା, ଅଟକି ରହିବା ମଧ୍ୟ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ନିଶ୍ଚଳତା, ଅସନ୍ତୋଷ, ସ୍ୱେଲିଂ ଓ ତେଲିଆ ଦ୍ୱାରା ଭାରିପନି, ଚୁଲି, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅନିଦ୍ରା—ଏହି ସମସ୍ତ କଫ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ଯଦି କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦୁଇଟି ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଦ୍ୱିଦୋଷଜ ରୋଗ ହୁଏ; ଏହି ତିନି ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ଥିଲେ ସେହି ରୋଗ ସନ୍ନିପାତିକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଶରୀର ହେଉଛି ଦୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଶ୍ରୟ। ଏହିମାନେ ସମ ରହିଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅସମ ହେଲେ ରୋଗ। ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଶୁକ୍ର—ଏହି ଧାତୁ; ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏହି ଦୋଷ; ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ମଳ। ବାୟୁ ଶୀତଳ, ହଳୁକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, କଣ୍ଠ ହାନି କରେ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପିତ୍ତ ଖଟା, କଟୁ, ତୀବ୍ର ତାପ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ରୋଗର କାରଣ। କଫ ମିଠା, ଲୁଣା, ତେଲିଆ, ଭାରି ଓ ବହୁତ ଲସ୍ୟ; ବାୟୁ ଗୁଦ ଓ କଟିରେ, ପିତ୍ତ ଅନ୍ତ୍ରରେ ବସିଥାଏ। କଫ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଠର, କଣ୍ଠ କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଯୋଡ଼ରେ ଥାଏ। କଟୁ, ତିକ୍ତ, କଶା ରସ ବାୟୁ ବଢ଼ାଏ; କଟୁ, ଖଟା, ଲୁଣା ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ; ମିଠା, ତେଲିଆ, ଲୁଣା କଫ ବଢ଼ାଏ। ଏହି ରସଗୁଡ଼ିକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦେଲେ ତାହା ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶମନ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ। ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ, ଧାତୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ବଢ଼ାଏ; ଖଟା ରସ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଅଗ୍ନି ବଢ଼ାଏ। ତିକ୍ତ ରସ ଅନ୍ତଃପାଚନ, ଜ୍ୱର ଓ ପିପାସା ନାଶକ, ପବିତ୍ର କରେ; କଶା ରସ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତିକାରୀ, କଠୋର, ସଂକୋଚକ, ଶୋଷକ, ଶୁଖିଲା କରେ। ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ରସ, ବିର୍ୟ ଓ ବିପାକର ମୂଳ ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ରସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ତ୍ୱରିତ ଆଧାର। ବିର୍ୟ ମୂଳତଃ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଲୁଣା ହୁଏ; ରସର ବିପାକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ବିଶେଷ କରି କଟୁ। ଚିକିତ୍ସାର ଚାରି ଅଙ୍ଗ—ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ, ଓ ପାରିଚାରକ; ଏହିମାନେ ଯଦି ଅନୁକୂଳ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ। ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଶରୀର, ମନ, ଶକ୍ତି ଓ ରୋଗ—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତି ଦେଶକୁ ସାଧାରଣ କୁହାଯାଏ; ଶିଶୁବୟସ ଷୋଳ ବର୍ଷ, ମଧ୍ୟବୟସ ସତରେ, ତାହାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା।