ଏକ ଦିନ ସୁଶୃତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ବାତରକ୍ତ ରୋଗ ଏକ ଅତି ଜଟିଳ ରୋଗ, ଯାହାର ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ଆସିଲେ ବର୍ଦ୍ଧିତ ରଜସ୍ରାବ, ତାପ, ଓ ମୁତ୍ର ରୋକା ହୁଏ। ଶ୍ୱାସ ଶ୍ୱାସ ରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଅଟକିଲେ ଶବ୍ଦ, ଘୁଅଁ ଓ ଅଟକା ହୁଏ। ଲୋକେ ଥୁ କରିବା, ଘମ ଆସିବା, ଶ୍ୱାସ ନିଆରେ ଅସୁବିଧା, ଶ୍ୱାସ ଜମିବା ଭଳି ଅନେକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଉଦାନ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ ଭାରି ହୁଏ, ଭୋକ ହରାଯାଏ, ଓ ଶବ୍ଦ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଶକ୍ତି ଓ ରଙ୍ଗ ହରାଯାଏ, ଅସ୍ଥି ଓ ସଂଯୋଗସ୍ଥଳରେ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଭାରି ହୁଏ, ଦେହ ଅତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ସମାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହେଲେ ଠିକ୍ କାମ କରିବାର ଅଜ୍ଞାନ ଆସିଯାଏ, ଘମ ନ ଆସେ, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମୁତ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ରାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବାହାରିଯାଏ। ଏଭଳି ଏହି ବାତରକ୍ତ ରୋଗର ୨୨ ପ୍ରକାର ଅଛି। ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁ ଏକାପରେ ଏକ ଅପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗର ଦେହରେ ୨୦ ପ୍ରକାର ଅଟକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଥିରେ ହୃଦ୍ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ଥଣ୍ଡା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଲେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ମୁଖ ଶୁଖିଯାଏ। ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଉଦାନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଲେ ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ। ବିଦ୍ୟା ଓ ଅନୁଭବରେ ଚିକିତ୍ସକ ଏହି ଅଟକା ଗୁଡିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ, ବାୟୁର ଅବସ୍ଥାନ, ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତାହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର। ପିତ୍ତ ଅଟକା ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକାପରେ ଏକ ହୁଏ, ଏହାର ଅବସ୍ଥାନ ମିଶ୍ରିତ ଅଂଶରେ ହୁଏ। ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଭାବରେ ମିଶ୍ର ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଚିକିତ୍ସକ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମିଶ୍ର ରୋଗକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଉପଚାର ଦେଇ ଭଲ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଅଟକା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ବିଶେଷ କରି ପ୍ରାଣ ଓ ଉଦାନ ଦେହର ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି, ଏହି ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ। ଅଟକା ବାୟୁ, ଜଣା ହେଉ କି ଅଜଣା, ଅପସ୍ଥାନ ହେଲେ ଚିକିତ୍ସା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ଏହି ସହିତ ଅନ୍ୟ ଜଟିଳ ରୋଗ ମିଳିଯାଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଟିଳତାରେ ଫୋଡା, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗଭୀର ଗଠା, ଓ ଅଗ୍ନି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅନାଦର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ହେ ସୁଶୃତ, ଏହି କାରଣ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଆତ୍ରେୟଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଦେହର ରୋଗ ଚିହ୍ନିବା ଓ ମାନବ ଜୀବନର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ। ଏହି ରୋଗ ଅନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ତ୍ରିଫଳା ମଧୁ, ଘୀ, ଗୁଡ଼ ସହିତ ମିଶାଇ ଏହି ରୋଗର ଉପଚାର ହେଉଛି। ତ୍ରିଫଳା ଲଙ୍ଗ ମରିଚ ସହିତ କିମ୍ବା ଏକା ଏକା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ କରେ; କିମ୍ବା ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ ମିଶାଇ। ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଅଗ୍ନି, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ମୁଷଳିକା, ବଲା, ପୁନର୍ନଭା, ବୃହତୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଓ ନିମ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପଚାର ହେଉଛି। ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଆମଳକୀ, ବାସକ ଓ ତାଙ୍କ ରସ; ତ୍ରିଫଳା ସାତ ଥର ପରିଶୋଧିତ କିମ୍ବା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଉପଚାର ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁସାରେ, ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ହେଉ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଲଡୁ, ଗୋଳି, ଘୀ, ତେଲ, କାଢ଼ା ଭଳି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟରୋଗ ନାଶ ହୁଏ; ଏକ ପଳା, ଅର୍ଦ୍ଧ ପଳା, ଏକ କର୍ଷ, କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ କର୍ଷ ପରିମାଣ ଦିଆଯାଏ। ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ଏହି କାରଣ ବିଭାଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ହେ ସୁଶୃତ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶକ ଏକ ଉତ୍ତମ ଔଷଧ ର ସାର ତୁମକୁ କହିବି, ଏହା ଜୀବଜନ୍ତୁର ଜୀବନ ପାଇଁ ଏହି ସାର କିଛି ଶୁଣ।” ଏହି ରୋଗ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ହୁଏ - ତିକ୍ତ, କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଶୁଖିଲା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଏହା ସମାନ, ଚିନ୍ତା, କାମ, ଅଭ୍ୟାସ, ଭୟ, ଶୋକ, ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା। ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ, ଅତି ଭାରି ଓଜନ, ଅତି ଶ୍ରମ ଓ ଅତି ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବାୟୁ ବୃକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ପରେ, ଦିନ ଶେଷରେ। ଉତ୍ତାପ, ଖଟା, ଲୁଣ, ଅଲକାଳି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅପାଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି ତାପ, ଅଗ୍ନି, ଦୁଃଖ, ମଦ୍ୟ, ରୋଷ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଜଳନ ସମୟ, ଭୋଜନ ପରେ, ଦିନ ମଧ୍ୟ, ମେଘ ଶେଷ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ମଧ୍ୟରାତିରେ ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ, ତେଲ, ଭାରି, ଥଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ, ନୂଆ ଚାଉଳ, ଚିପି ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ, ମାଂସ ଦ୍ୱାରା କଫ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଅଭ୍ୟାସ ଅଭାବ, ଦିନ ସମୟରେ ଶୁଏ, ଶୟନାସନ ଓ ଆସନ ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଭୋଜନ ପରେ ଓ ବସନ୍ତରେ କଫ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦେହର ଶୁଖିଲା, ଶିର୍ଷ ଓ ଅଙ୍ଗ ସଂକୋଚ, ଅଟକା, ଅନୁଭବ ହରାଯିବା, ଚିଲିବା, ଜଡ଼ିବା, ଶୁଖିଲା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଚାମର ଅନ୍ଧାର, ଅଙ୍ଗ ବିଛିଡ଼ି ଯିବା, ଶକ୍ତି ହରାଯିବା, ଅଧିକ କ୍ଲାନ୍ତି ବାୟୁ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ବାୟୁ ଭିତ୍ତିକ ରୋଗ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଜଳନ, ତାପ, ପାଦ ଭିଜିବା, ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଶ୍ରମ, ତୀକ୍ତତା, ଖଟା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଘମ, ଅଚେତନ, ଅଧିକ ତ୍ରିଷ୍ଣା, ଚକ୍କର ଲାଗିବା, ହଳଦୀ ଓ ହରିତ ରଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ ପିତ୍ତ ରୋଗ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଦେହରେ ତେଲ, ମିଠା, ଦୀର୍ଘ କାର୍ଯ୍ୟ, ବନ୍ଧନ ଭାବ, ନିଜରେ ଶାନ୍ତି ନ ହେବା, ଫୁଲିବା, ତେଲିଆ ଭାବ, ଖୁଜିଲା, ଅଲସ୍ୟ, ନିଦ୍ରା ଏହି କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ଯଦି କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶିଥାଏ ତେବେ ଦ୍ୱିଦୋଷ ରୋଗ ଭାବିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାରଣ ଥିଲେ ସନ୍ନିପାତିକ ରୋଗ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଦେହ ହେଉଛି ଦୋଷ, ଧାତୁ, ମଳର ଆଧାର; ସମତା ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ। ବସା, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଶୁକ୍ର ହେଉଛି ଧାତୁ; ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ହେଉଛି ଦୋଷ; ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ହେଉଛି ମଳ। ବାୟୁ ହେଉଛି ଥଣ୍ଡା, ହଲୁକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶବ୍ଦ ହରାଇବା, ଶାନ୍ତ, ଦୃଢ଼; ପିତ୍ତ ହେଉଛି ଖଟା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତାପ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଏହି ରୋଗର କାରଣ। କଫ ହେଉଛି ମିଠା, ଲୁଣ, ତେଲିଆ, ଭାରି, ଅତି ଚିପି।