ରକ୍ତରେ ଢାକାଯିବାବେଳେ ଶରୀରରେ ଲଗାତାର ଜଳନ, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଗଭୀର ବେଦନା, ଲାଲିମା, ସ୍ଫୋଟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଫୋଟ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା କଠିନ ହୁଏ, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଫୋଡ଼ ହୁଏ, ପିଲା ଗା ଚଳାଣ ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ଏହି ସ୍ଫୋଟ ନରମ, ଶୀତଳ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ। ଏହାକୁ ଆଢ୍ୟ-ବାତ ସଦୃଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଛୁଅଁ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହା ତାପମାନ ଅନୁସାରେ ଗରମ କିମ୍ବା ଶୀତଳ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ, ମଜ୍ଜାରେ ଢାକାଯିବାବେଳେ ଅନିୟମିତ ଜମ୍ଭା ଓ ଶଙ୍କୋଚ ଦେଖାଯାଏ। ବେଦନା ଓ ସ୍ଫୋଟ ହୁଏ, ହାତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯିବାବେଳେ ଫୁଲିବା ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆବେଗ ନାହିଁ। ଖାଇବା ପରେ ଉଦରରେ ବେଦନା ଆସେ, ଦୀପନ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ କଟା ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମୁତ୍ର ରୋଧ ହେଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ସ୍ଫୋଟ ହୁଏ। ଛିଦ୍ର ଅବରୋଧ ହେଲେ ଶଙ୍କୋଚ ଓ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ଲୋକ ଗରମି, ଅଚେତନ ଓ ଜ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଶୁକ୍ର ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏକଥର ଦବାଯିବା ପରେ, ବହୁ ସମୟ ପରେ ଦୁଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାତ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, କଟି, ଗୁହ୍ୟ, ପୃଷ୍ଠ ଭାଗରେ ବେଦନା ହୁଏ। ବାତ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚଳା ହେଲେ ହୃଦୟ ପୀଡିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହେଲେ ମଣ୍ଡଳା, ଅଚେତନ, ବେଦନା ଓ ଜଳନ ହୁଏ। ଭ୍ୟାନ ବିକୃତ ହେଲେ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ବେଦନା, ଅଳସ୍ୟ, କଣ୍ଠ ନିର୍ବଳତା ଓ ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ। ଚଳନରେ ବିଘ୍ନ, କ୍ରିୟାର ଭଙ୍ଗ, ତାପ ଓ ସହଯ ବେଦନା ହୁଏ। ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ତାପ ହ୍ରାସ, ପୋକା ନିବନ୍ଧନ, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଜଳନ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ପିତ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଋତୁସ୍ରାବ ବୃଦ୍ଧି, ତାପ, ଓ ମୁତ୍ର ରୋଧ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହେଲେ ଧ୍ୱନି, ଘୁଁର୍ଣ୍ଣନ, ଓ ରୋଧ ହୁଏ। ଥୁ, ପୋକା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଓ ଶ୍ୱାସ ସଂଚୟ ହୁଏ। ଉଦାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ ଭାର, ଭୋକ ହ୍ରାସ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା ହୁଏ। ଶକ୍ତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ, ସନ୍ଧି ଓ ଅସ୍ଥିରେ ସଂଚୟ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଭାର ଓ ଅତି ଶ୍ଲିଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ। ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ, ପୋକା ନିବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳତା ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ବାହାରିଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବାତରକ୍ତ ନାମକ ରୋଗ ୨୨ ପ୍ରକାରର ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଅପମାନିତ କରେ। ସମସ୍ତେ ୨୦ ପ୍ରକାର ଅବରୋଧ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ହୃଦ୍ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସ ରୋଧ, ଶୀତଳତା ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧ ହେଲେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଉଦାନ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧ ହେଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଚିକିତ୍ସକ ନିଜର ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅବରୋଧ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ, ବାୟୁର ସ୍ଥାନ, ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିଚାର କରି। ପିତ୍ତ ଅବରୋଧ ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ହୁଏ, ଏହାର ନିବାସ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶିଥାଏ। ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଶ୍ରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ମିଶ୍ର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚିକିତ୍ସକ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଧୀରେ ଧୀରେ ପୁନଃପୁନଃ ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସେଠି ମଜବୁତ ଅବରୋଧ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ବିଶେଷକରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଉଦାନକୁ ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ଅପମାନିତ ହେଲେ ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଅବସ୍ଥାନ ବିଚ୍ୟୁତ ବା ଅଜ୍ଞାତ ଅବରୋଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଟିଳତା ସହିତ ହୁଏ। ଅନାବଧାନ ଦ୍ୱାରା ଫୋଡ଼, ପ୍ଳୀହା ରୋଗ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଉଦର ଗଠି, ଅଗ୍ନି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ଆସେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ଯେପରିକି ଆତ୍ରେୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ମାନବ ଜୀବନ ଓ ରୋଗ ବିବେକ ପାଇଁ। ଏହିପରି ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ତ୍ରିଫଳା, ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ ମିଶାଇ ସମସ୍ତ ରୋଗର ଔଷଧ। ତ୍ରିଫଳା ଲମ୍ବା ମରିଚ ସହିତ କିମ୍ବା ଏକାକି ସମସ୍ତ ରୋଗ ନଶ୍ୱ କରେ; ବା ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ। ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଅଗ୍ନି, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ମୂଷଳିକା, ବଳା, ପୁନର୍ନଭା, ବୃହତୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ଉପଯୋଗୀ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଆମଳକୀ, ବାସକ ବା ତାଙ୍କର ରସ; ତ୍ରିଫଳା ସାତଥର ଦ୍ୱାରା ପାକାଯିବା ବା ଏକଥର ଦ୍ୱାରା। ଉପଲବ୍ଧତା ଅନୁଯାୟୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଲଡୁ, ଗୁଟି, ଘୃତ, ତେଲ ବା କ୍ୱାଥ ଭାବେ ଏହି ଔଷଧ ଶୋଷ ରୋଗ ଦୂର କରେ; ଏହା ୧ ପଳା, ଅର୍ଧ ପଳା, ୧ କର୍ଷ ବା ଅର୍ଧ କର୍ଷ ପରିମାଣରେ ଦିଆଯାଏ। ଏଠାରେ ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର କାରଣ ବିଭାଗ ଶେଷ ହେଲା। ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶକ ସିଦ୍ଧ ଔଷଧର ସାରକଥା କହୁଛି, ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଜୀବନ ପାଇଁ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଶୁଣ। କଞ୍ଚା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, ଖଟା, ଶୁଷ୍କ ଓ ସଦୃଶ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଚିନ୍ତା, କାମ, ବ୍ୟାୟାମ, ଭୟ, ଶୋକ ଓ ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବାତ ବଢ଼େ। ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କଥା, ଅତି ଭାର, ଅତି ଶ୍ରମ, ଅତି ଚେଷ୍ଟା, ବାତ ବାଦଳ ଦିନରେ, ଭୋଜନ ପରେ, ଦିନ ଶେଷରେ ବଢ଼େ। ଗରମ, ଖଟା, ଲୁଣିଆ, ଖାରା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅପାଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ତୀବ୍ର ତାପ, ଅଗ୍ନି, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା, ମଦ୍ୟପାନ, କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବଢ଼େ। ପୋଡ଼ା ସମୟ, ଭୋଜନ ପରେ, ଦିନ ମଧ୍ୟ, ବଦଳ ପରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼େ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରି, ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ, ନୂଆ ଚାଉଳ, ଚିପିଳା ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟାୟାମ ଅଭାବ, ଦିନେ ଶୋଇବା, ବିଶ୍ରାମଦାୟକ ଶଯ୍ୟା ଓ ଆସନ ଦ୍ୱାରା କଫ ବଢ଼େ, ଯାହା ଭୋଜନ ପରେ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦେଖାଯାଏ।