ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଦେହରେ ବାୟୁ ଅସମ୍ୟ ହୁଏ, ସେଥିରୁ ପୁରୁଷତ୍ୱ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଦୁଃଖ, ଚିନ୍ତା, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବେଦନା, ଚମଡିରେ କାଁପ, ଏବଂ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଚର୍ମରୋଗ, ଚମଡିରେ ଛାଉଁ, ଦେହ ସାରା ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସମାନ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି ଅନିୟମିତ ଜଥରାଗ୍ନି ଓ ଠଣ୍ଡା, ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ଅସମ୍ୟ ଶୟନ ଓ ଜାଗ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଦରଶୁଳ, ଗଠି, ଅଚେତନତା, ଏବଂ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଉପଜିଥିବା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ଅଭିଲାଷ ଦମନ, ଅତିରିକ୍ତ ଯାତ୍ରା, ଏବଂ ଅତି ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ତଳ ଉଦରର ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ଗୁଦପ୍ରପାତନ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ସାରା ଦେହରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା, ଅଳସ୍ୟ, ଭାରିପଣ ଓ ଧୀର ଜାଗ୍ରତି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଦେହକୁ ଶୀତଳ, ସ୍ଫୀତି ଓ ଜଥରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ କରେ। ଯଦି ଖୁଜୁଲି, ଶୁଷ୍କତା ଓ ନାଶ ଦୂର କରାଯାଏ ଏବଂ ଉପଚାର ଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ରୋଗ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନହେଲେ ଅଳସ୍ୟ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ବାୟୁ ବିଧ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଏ, ତେବେ ଜଳନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ବେଦନା, ଚକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲବଣ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳନ ଓ ଠଣ୍ଡା ପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ବଢ଼େ; ଶୀତଳତା, ଭାରିପଣ, ବେଦନା, ଜଥରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ତିତ୍ତପଣ ଓ ଅତି ଘୃତ ଦୁଧ ଦେଖାଯାଏ। ଉପବାସ, ଶ୍ରମ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କଫ ଢାକିଲେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦେହବେଦନା, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଭାରିପଣ ଓ ଭୋକ ହ୍ରାସ ହୁଏ। ରକ୍ତ ଢାକିଲେ ସଦା ଜଳନ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ମୂଳରେ ଲାଲିମା, ସ୍ଫୀତି ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ଫୀତି ମାଂସ ସହିତ କଠିନ ହୋଇଯାଏ, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଫୋଡ଼, ପିପିଲିକା ଚଳନ ଭଳି ଅନୁଭବ ଓ ସ୍ଫୀତି ନମ୍ର, ଶୀତଳ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ଆଢ୍ୟ-ବାତ ସଦୃଶ ଭାବିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା କଠିନ ଏବଂ ଚର୍ବି ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଛୁଆଁ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହା ତାପମୟ କିମ୍ବା ଶୀତଳ ହୁଏ, ମଜ୍ଜା ଢାକିଲେ ଅନିୟମିତ ଜମ୍ଭା ଓ ସଂକୋଚ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠିରେ ବେଦନା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ, ଯାହା ହାତ ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଏ; ଶୁକ୍ର ଢାକିଲେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଅତି ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ। ଭୋଜନ ପରେ ଉଦରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଜଥରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଛେଦନ ଭଳି ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ମୁତ୍ର ବିଧ୍ନ ହେଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ। ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବିଧ୍ନ ହେଲେ ସଂକୋଚ ହୁଏ, ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ; ଲୋକ ତ୍ରୁଟି, ଜ୍ୱର ଏବଂ ଅଚେତନତାରେ ପତିତ ହୁଏ। ଶୁକ୍ର ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୂଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଯାଏ। ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ କଟି, ଗୁପ୍ତ, ପୃଷ୍ଠ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ ହୃଦୟ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ବିଧ୍ନିତ ଶ୍ୱାସରେ ଚକ୍ରାନ୍ତି, ଅଚେତନତା, ବେଦନା ଓ ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ୟାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ସାରା ଦେହରେ ବେଦନା, ଅଳସ୍ୟ, ସ୍ୱର ହ୍ରାସ ଓ ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ; ଚଳନ ବିକୃତ, କ୍ରିୟା ଭଙ୍ଗ, ତାପ ଓ ବେଦନା ହୁଏ। ସମାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ଉଷ୍ମା ହ୍ରାସ, ପୋକା ନ ହେବା, ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ; ଅପାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ମଳ-ମୁତ୍ର ପୀତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଋତୁସ୍ରାବ ବୃଦ୍ଧି, ତାପ ଓ ମୁତ୍ର ବନ୍ଧ ହୁଏ। କଫ ବିଧ୍ନିତ ଶ୍ୱାସରେ ଧ୍ୱନି, ଘୁମ୍ଘୁମ୍ ଓ ବନ୍ଧ ହୁଏ। ଥୁକ, ପୋକା, ଶ୍ୱାସ ଦୁଃଖ ଓ ଶ୍ୱାସ ସଂଚୟ ହୁଏ। ଉଦାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ ଭାରି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ସ୍ୱର କାଠିନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଶକ୍ତି ଓ ରୂପ ହ୍ରାସ, ସନ୍ଧି ଓ ଅସ୍ଥିରେ ସଂଚୟ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଭାରିପଣ ଓ ଅତି ଶ୍ଳିଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ। ସମାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞାନ, ଘମ ନ ହେବା, ଜଥରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳତା ହୁଏ; ଅପାନ ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ମଳ-ମୁତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସର୍ଜନ ହୁଏ। ଏଭଳି ବାତରକ୍ତ ନାମକ ରୋଗ ୨୨ ପ୍ରକାରର ବିବେଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ପରସ୍ପରକୁ ବିକୃତ କରେ। ସମସ୍ତେ ବିଶେଷ କରି ୨୦ ପ୍ରକାର ବିଧ୍ନ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏଠିରେ ହୃଦ୍ଧ୍ୱନି, ଶ୍ୱାସ ଦମନ, ଶୀତଳତା ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ଉଦାନ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ନିତ ହେଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଚିକିତ୍ସକ ଉଚିତ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନ, ବାୟୁର ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିବେଚନା କରି ସମସ୍ତ ବିଧ୍ନ ଚିହ୍ନଟ କରିବା। ପିତ୍ତର ବିଧ୍ନ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ବାସସ୍ଥଳୀ ମିଶ୍ରିତ ରହିଥାଏ। ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁ ମିଶ୍ରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରିତ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚିକିତ୍ସକ ଏହାର ଉଚିତ ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁକ୍ରମେ, ପୁନଃପୁନ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ବିଧ୍ନ ମଧ୍ୟ ଶମିତ ହୁଏ। ବିଶେଷକରି ପ୍ରାଣ ଓ ଉଦାନ ହେଉଛି ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଜୀବନ ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାତ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଥିବା ବିଧ୍ନିତ ବାୟୁ ଚିକିତ୍ସାରେ କଠିନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଟିଳତା ସହିତ ଥାଏ। ଅବହେଳା କଲେ ଫୋଡ଼, ପ୍ଳୀହା ଦୋଷ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଉଦର ଗଠି, ଓ ଅଗ୍ନି ଦୋଷ ଉପଜେ। "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ," ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଯେପରି ଆତ୍ରେୟ କହିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରୋଗର ନିର୍ଣୟ ଓ ମଣିଷ ଜୀବନର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାରଣ ବିବେଚନା କରିଛି। ଏହିପରି ରୋଗ ବୁଝି, ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; ତିନି ଫଳ ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ ସମସ୍ତ ରୋଗର ଔଷଧ। ତ୍ରିଫଳା ଲମ୍ବା ମରିଚ କିମ୍ବା ଏକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ କରେ; ବା ବାସ୍ତବରେ ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ।